Çerkesya

Gezinti kısmına atla Arama kısmına atla
Çerkesya - Çerkezistan (Türkçe)
Адыгей - Adıǵey
(Kiril ve Latin alfabesi ile Çerkesçe ismi)
Адыгэ Хэку - آدیه حَقُو - Adıǵe Xeḱu
(Kiril, Arap ve Latin alfabesi ile Çerkesçe tam ismi)
Çerkes Vatanı
(Tam ismin Türkçe çevirisi)
1427-1864
Slogan
Псэм ипэ напэ
Psem yipe nape
"Candan önce onur gelir"
Millî marşÇerkesya'nın bilinen bir milli marşı yoktur ancak Çerkesler tarafından Abźaxeme Yazéqo Wored ve Yistambılako ağıt-şarkıları birer milli sembol olarak kabul edilir.
Çerkes Çekiç-Hacı - Xabze Hacı
(Asırlardır devam eden ve Çerkes halkının felsefesi, hayat yasası, geleneği ve dünya görüşü olan, eşitlik, iyilik, dürüstlük, saygı ve onurun en önemli şeyler olduğunu öğütleyen "Adığe Xabze" sözlü kanunlarını ve Çerkes dininde bu kanunları koruyan baştanrı Tha'yı temsil eder. Çerkes liderler, göreve başlarken Kur'an ve Xabze üzerine yemin ederlerdi.)

Klassenzeichen Tempest.PNG
1763 yılında Çerkesya sınırları.
1763 yılında Çerkesya sınırları.
Başkent

Şencır (1427)

Şaçe (Günümüzde Soçi) (1861) 43°35′07″K 39°43′13″D / 43.58528°K 39.72028°D / 43.58528; 39.72028
Sürgündeki başkent

Kayseri (Türkiye)

Amman (Ürdün)

Kfar Kama (İsrail)

New Jersey (ABD)
Yönetim merkezi Adige Xase (Yüce Özgürlük Meclisi)[1][2][3]
En büyük şehir Şaçe (Günümüzde Soçi)
43°35′07″K 39°43′13″D / 43.58528°K 39.72028°D / 43.58528; 39.72028
Resmî diller Çerkes lehçeleri;
Batı Çerkes dilleri
Doğu Çerkes dilleri

Yaygın diller Çerkesçe, Ubıhça, Abazaca, Karaçayca
Etnik gruplar
Çerkesler
Karaçaylar
Balkarlar
Abazinler
Çerkesogaylar
Urumlar
Resmî din
Çerkes Paganizmi, Musevilik, Ortodoks Hristiyanlık, İslam
Demonim Adığe
Hükûmet

Prenslik (1427-1763)

Konfedere Cumhuriyet (1763-1864)
• 

Kabardey Prensliği Pşıları

Yinal[4][5] (1427-1453)

Tabıldu[4][5] (1453-1490?)

İnermes[4][5] (1490?-1500?)

Beslan[4][5] (1500?-1525?)

Aydar[4][5] (1525?-1540?)

I. Qeytiqu[4][5] (1540?-1554?)

Temrıqu[4][5] (1554-1571)

Şıepşıqu[4][5] (1571-1578)

Qambolet[4][5] (1578-1589)

II. Qeytiqu[4][5] (1589-1609)

Şewlexu[4][5] (1609-1616)

Qudenet[4][5] (1616-1624)

Alegıque[4][5] (1624-1654)

I. Hatexuşıque (1654-1672)

I. Mısewest (1672-1695)

Qurğoque (1695-1710)

II. Hatexuşıque (1710-1721)

İslambeç (1721-1732)

Tatarhan (1732-1737)

Aslanbek (1737-1746)

Betoque (1746-1749)

Bemat Muxamed (1749-1762)

Qasey (1762-1773)

Janxuet (1773-1785)

II. Mısewest (1785-1788)

III. Hatexuşıque (1788-1806)

IV. Hatexuşıque (1809)

Kuşıku (1809-1822)
• 

Çerkesya Liderleri

Karandıqo Berzeg[6] (1844-1849)

Muhammed Emin Asilyalav[7] (1849-1857)

Zanuqo Seferbıy[8] (1857-1860)

Karandıqo Berzeg[9] (1860-1864)
Tarihçe  
• Kuruluşu
1427
14??
• İnal'ın ölümü ile devletin prensliklere bölünmesi
1453
• Rus-Çerkes Savaşı başlangıcı
1763
1829
1864
• Dağılışı
1864
Yüzölçümü
• Toplam
82.000[10] km2 (32.000 sq mi)
Nüfus
• Tahminî

1.235.240‬ (Çerkes Soykırımı öncesi)

86.655 (Çerkes Soykırımı sonrası)[11]
Para birimi Çerkesya'da para yoktu.
Zaman dilimi GMT+3
Öncüller
Ardıllar
Moğol İmparatorluğu
Zihya
Kabardiya
Rusya İmparatorluğu
Günümüzdeki durumu

 Rusya

Çerkesya ya da Çerkezistan (AdıgeceАдыгэ Хэку[12], Adığe Heku ya da Адыгей, Adığey; RusçaЧерке́сия, Çerkesiya; Arapçaشركيسيا, Sherkesia;[13] AlmancaTscherkessien), Kuzey Kafkasya ve Karadeniz'in kuzeydoğu kıyısında yer alan bir bölge ve tarihsel bir ülke. Bu Çerkes halkının anavatanıdır. Rusların işgali ile başlayan 101 yıllık Rus-Çerkes savaşının (1763-1864) ardından yıkılmış ve Çerkes halkının %91'i sürgüne ve soykırıma maruz kalmıştır. Çerkesler, özellikle Sindika devleti döneminde ve 12. yüzyılda güçlenmiş ve Kafkas Dağlarından Ukrayna'ya kadar neredeyse bütün Kuzey Kafkasyayı ele geçirmiştir. Ancak Moğol ve Altın Orda devletinin saldırılarıyla ve Kırım Hanlığı'nın baskılarıyla daha yaygın şekilde "Çerkesya" olarak bilinen yere, yani Taman Yarımadası ve Karadeniz'den Kuzey Osetya'ya kadar olan bölgeye, Kuban Nehri'nin güneyine çekilmiştir.

Tarih[değiştir | kaynağı değiştir]

Köken[değiştir | kaynağı değiştir]

Her ne kadar Çerkesya 1427 yılında kurulsa da, Çerkes tarihi daha geriye uzanır. Günümüzdeki Çerkeslerin ataları, Sind-Meot kabileleri olarak bilinmektedir. Sind-Meot kabilelerinin yani Çerkeslerin kökeni tam olarak bilinmese de, Sovyet araştırmacılar Çerkesler ve Hint-Avrupa dili konuşan topluluklar, özellikle Keltler arasında bağlantılar olduğunu ortaya atmış, bunu destekleyen genetik ve kültürel argümanlar sunmuşlardır.[14] Bazı araştırmacılar Çerkesler ve antik anadolu halkları (özellikle Hatti ve Hititler) arasında bağlantılar olduğunu, Çerkes dili ile bu medeniyetlerin dilleri arasında benzerlik olduğunu savunmuştur.[15][16][17] Bazı taraflarca Çerkeslerin Türk olduğu iddia edilse de, bu iddia için hiçbir tarihsel kanıt bulunmamakla beraber uluslararası topluluk tarafından reddedilmektedir.[18][19][20][21] Buna rağmen, Türkiye'de Ülkü Ocakları, Atsızcılar ve Türkçüler Çerkeslerin Türk olduğunu savunmakla beraber aksini gösteren bulguların Rus propagandası olduğunu iddia etmektedir. Çerkes dili, ödünç-kelimeler dışında Türk dili ile neredeyse hiçbir benzerlik göstermez. Çerkeslerin de dahil olduğu topluluk, günümüzde "Beyaz Kafkas Halkları" olarak sınıflandırılır ve Çerkesler ile beraber bu gruba Abhazlar, Çeçenler, İnguşlar, Lezgiler, Avarlar, Laklar, Tabasaranlar, Agullar dahil edilir.[18]

Antik Çağ[değiştir | kaynağı değiştir]

Antik çağlarda Çerkesler pek çok farklı isim ile biliniyordu. "Kerket" ve "Sucha" bunlara örnektir.[22]

Milattan önce 5000 itibarıyla Çerkesya'da tarım ekonomisi vardı ve el sanatları yapılıyordu. Milattan önce 3000 yılında Miyekuape (Maykop) uygarlığı kuruldu. Milattan önce 1200 yılında, Çerkesler Hititlerin yanında Mısırlılara karşı savaştılar.[22] Milattan önce 500 yılında Sind devleti kuruldu. Bu dönemde, Çerkesya'da Grekler (Yunanlar) ve Sind-Meot kabileleri yaşıyordu. Sindler, Sindika devletini kurarak tarihteki en eski Çerkes devletlerinden biri oldular. Çerkes destanı Nartlarda "Cırt", "Çıt", "Çınt" biçiminde geçen yer ve topluluk adlarıyla anılan halkların Sind ve Meotlar olduğu sanılmaktadır. Bu devletin çatısı altında bölgedeki Grekler, Sindler-Meotlar ve Alanlar kaynaşarak günümüzün Çerkes halkını oluşturdular.[23] Sindlerden ilk kez, MÖ 5. yüzyılda yaşayan Grek şairi Hipponaks, daha sonra da Herodot söz etmektedir. Strabon da, Karadeniz kıyısına yakın bir yerde bulunan Sind kenti Aborake'den söz eder. Sindika'ya ilişkin bilgiler Grek belgelerinden ve arkeolojik buluntulardan öğrenilmiştir, bu sebeple ortada fazla detay yoktur. Sindika Devleti'nin ne zaman kurulmuş olduğunu tam olarak bilinmiyor ancak Sindlerin, Karadeniz kıyısındaki Grek kolonilerinin kurulmasından önce bir devletlerinin ve Greklerle ticari ilişkilerinin bulunduğu biliniyor. Sindika krallığının sanatçı ve tüccarların konakladığı, işlek bir ticaret devleti olduğu da biliniyor.[24][25][26][27][28] Çerkesler bundan sonra uzun süre birlik kuramadılar. Eskiden Sind krallığında yaşayan ve sınırları Ukrayna'dan Osetya'ya kadar uzanan Çerkesler, Moğol ve Altın Ordu saldırılarıyla dağlara çekildiler.

Orta Çağ[değiştir | kaynağı değiştir]

Çerkeslerde 4. yüzyıl itibarıyla feodalizm oluşmaya başlamıştı. Çerkesler, Sind kabileleri önderliğinde kurulan Cite devleti (5. yüzyıl) ve Ubıhlar önderliğinde kurulan Zix (Zih) devleti (6. yüzyıl) gibi pek çok devlet kurdu ancak siyasi birlik sağlayamadı. 9. yüzyıl itibarıyla Çerkesya'da Bizans etkisi ile Hristiyanlık yayılmaya başladı. 1382 yılında Çerkes köleler Memlük tahtını ele geçirdi, Burci Hanedanı başa geçti ve Memlükler Çerkes devleti oldu. 1223'te Kafkasya'yı istila etmeye başlayan Moğollar Çerkeslerin bir bölümünü ve Alanlar'ın çoğunu yok ettiler. Bunu izleyen Altın Orda saldırıları sırasında topraklarının büyük bir bölümünü yitiren Çerkesler, Kuban nehrinin gerisine çekilmek zorunda kaldı. Ardıdan Alanlar'ın bazı topraklarını ele geçirdiler. Kuban Irmağı boyunca uzanan bu yeni topraklar üzerinde 14. yüzyılda Kabardey bölgesi oluştu. Altın Orda devletinin yıkılmasından sonra daha önce yitirdikleri toprakların bir kısmını geri alan Kabardey Çerkesleri, bu kez de Kırım Hanlığı'nın baskıları ile karşılaştılar. 1395 yılında Çerkesler Timur'a karşı şiddetli savaşlar yaptılar. Savaşı Çerkesler kazansa da[29] Timur Çerkesya'yı yakıp yıktı.[22][29]

1427 yılında bir Çerkes soylusu olan İnal, pek çok devlete bölünmüş ve yakıp yıkılmış olan Çerkes diyarını tek devlet altında birleştirmek istediğini açıkladı. İlk başta İnal Taman yarımadasında toprak sahibiydi. Kendisine bir ordu kurup 1400'lü[30] yıllarda Orta Kafkasya'ya geçti ve kendi prensliğini kurdu.[31] Shora Nogmov'a göre Çerkes asiller, Cenevizlileri Çerkesya'dan atan İnal'ın yükselişini engellemeye çalıştılar fakat Mzymta Nehri yakınındaki bir savaş sonucu 30 Çerkes lordu İnal tarafından mağlup edildi. On tanesi idam edilirken, geri kalanı İnal'a bağlılık yemini etti. Etkili genişlemeler sonucu, İnal tüm Çerkes diyarının tamamını[32] veya büyük bir kısmını[33] tek devlet altında birleştirmeyi başardı. Çerkeslerin en büyük kurumu kabul edilen ve Xabze'nin bekçisi olan Xase Meclisi tarafından prens seçildi. Devleti 70 bölgeye ayıran İnal, her bölgeye bir yönetici atadı. İnal tarafından kurulan bu yeni Çerkes devletinin başkenti Şencır şehri oldu. Ardından, İnal Çerkes topraklarında sorun yaratan Kırım Tatar boyları ile savaşa girerek onları Ten Nehrine kadar sürdü.[32]

Abhazlar ile birleşmek isteyen İnal'ın "Tek Çerkes Devleti" politikasını benimseyen Abhaz sülaleleri Şaş'e (Çaçba) ve Aşe (Açba), olası bir savaşta İnal'ın yanında olacaklarını açıkladılar. Abhazya lideri İnal'a karşı çıktı ve savaş açtı. Savaşı kazanan İnal, resmen Abhazya'yı fethetti ve Abhaz halkı İnal'ın hükümdarlığını tanıdı. Bu sıralar Abhazya'yı fethetmek isteyen Megreller, işgale başlamıştı. Megrellere saldırarak Abhazya topraklarından atan İnal, Abhazya'da hükümdarlığını kesinleştirmiş oldu.[32][34][35]

İnal, çlmeden önce topraklarını oğulları ve torunları arasında bölüştürdü ve 1453 yılında zehirlenerek öldü. Bu sebeple Çerkes boy-prenslikleri oluştu. Bunlardan bazıları, Temruk tarafından kurulan Çemguy, Beslan tarafından kurulan Besleney, Kabarta tarafından kurulan Kabardiya ve Zanoko tarafından kurulan Şapsığ.

Çerkesler bunun ardından uzun süre siyasi birlik sağlayamadı, Batı Çerkesya'da on kabile vardı. Doğu Çerkesya'da ise Kabardey ve Besleney devletleri bulunuyordu. 1550'lü yıllarda prens Temruk Rus Çarı IV. İvan ile Osmanlı ve Fars tehlikesine karşı müttefiklik kurdu ve savunma inşaat etti. Bu dönemde Çerkesler Hristiyandı ve İslam yayılmaya başlamamıştı.[36] Rusya ardından bölgeyi yalnız bıraktı.

Yeni Çağ[değiştir | kaynağı değiştir]

1714 yılında I. Petro Kafkasyayı işgal planı kurdu. Bu planı uygulamaya koyamasa da, işgalin gerçekleşmesi için politik ve ideolojik temeli attı. II. Katerina, bu planı uygulamaya koymaya başladı. Rus ordusu, Terek Irmağı kıyılarına konuşlandırıldı.[37]

1763 yılında Rus İmparatorluğu Çerkesya işgalini başlattı ve Rus-Çerkes Savaşı başladı. Bunun ardından Çerkes kabileleri birleşerek kısmi bir konfederasyon yapısı oluşturdular. Rus-Çerkes savaşı sırasınca iki taraf da birbirine pek çok baskınlar düzenledi. Ruslar Çerkes köylerini yakıp yıkarken bölgedeki Kozaklar Çerkes köylerini yağmalamayı bir spor haline getirmişti. Buna karşı pek çok Çerkes kabilesi Ruslara karşı akınlar düzenliyordu.[37]

13 Haziran 1861 tarihinde Şaçe (Soçi) şehrinde Çerkesler "Büyük Özgürlük Meclisi" adında bir meclis kurdular. Meclis başkanı rolüne Karandıko Berzeg Hace (Къэрэндыкъо Бэрзэдж Хьаджэ) getirildi. Oluşturulan bu yeni devlet yönetimi, İmam Şamil'in Çeçenya ve Dağıstan'ın bir bölümü üzerinde kurduğu şer'i (İslami teokratik) devlet biçiminin aksine, laik ve demokratik ilkelere dayanıyordu. Bütün yönetim kadroları seçim yoluyla oluşturuluyor ve önemli kararlar federasyonu oluşturan üç ana bölgenin ortak oluru ile alınıyordu.

1864 Mayıs ayında 2.000 yaralı ve yorgun Çerkes atlısından oluşan Çerkes ordusu ile tam donanımlı 100.000 kişilik Rus ordusu arasında son bir savaş yaşandı.[38][39] Çerkes savaşçılar, Rus ordusuna hücum etti ve hattı yarmaya çalıştı ancak çoğu Rus topçuları ve piyadeleri tarafından vuruldu.[38][40] Kalan savaşçılar militan olarak savaşmaya devam etti ve kısa süre içinde yenik düştü. Savaşta 2.000 Çerkes atlısının tamamı öldü. Rus ordusu Çerkes askerlerin cesetlerinin üstünde zafer kutlamalarına başladılar ve böylece 21 Mayıs 1864 resmi olarak savaşın bitişi oldu.[38] Bu savaşın yaşandığı yer günümüzde Krasnaya Polyana olarak bilinir.[41] "Krasnaya Polyana" kızıl çayır anlamına gelir. Adını tepeden nehre akan Çerkes kanından alır.[38] Nehir, savaşın ardından haftalarca kırmızı akmıştır.

Bunun ardından, Büyük Özgürlük Meclisi çalışmalarına ara vererek dağıldı.[42] Çerkesya, Rusların eline geçti. Tek bir istisna olan dağlık kesimlerde yaşayan ve Rusların nefret anlamında uçan orman haydutları olarak adlandırdığı Hak'uçlar, kuşatılmış ve donanımsız olmalarına karşın topraklarını terk etmeyi ve Ruslara boyun eğmeyi kabul etmediler; koca bir istilâ ordusuna karşı, direnişlerini 1870'li yıllara, yani tükenene değin sürdürdüler. Sonunda Çerkesya bir baştan öbür başa, hemen bütünüyle soykırım ve etnik temizlikten geçirilmiş oldu.

Kbaade savaşının ardından Çerkes sürgün ve soykırımı başlamış oldu.[38][41][43] Ruslar, Çerkes köylerini basıp yakmaya, geri dönüşü olanaksızlaştırmak için de tarlaları tahrip etmeye, meyve ağaçlarını bile keserek halkı Karadeniz kıyısına doğru sürmeye başladılar. Rus askerleri, hamile kadınların karnını yararak içindeki bebeği çıkarmak gibi pek çok acımasız yöntemleri kendini eğlendirmek için kullanıyordu.

Rus İmparatorluğuna teslim olmayan Çerkeslerin çoğu öldürüldü ya da sürgüne maruz kaldı. Osmanlı gemileri tarafından Anadolu, Balkanlar ve Orta Doğu'ya (günümüzde Türkiye, Suriye, Ürdün, Filistin, İsrail, Irak, Kosova ve İran) yerleştirilen Çerkesler,[44] yolda Osmanlı gemicilerinden de zulüm gördü[45] ve başta salgın hastalıklar olmak üzere pek çok sebeple yolda büyük kayıp verdiler. İtaat eden azınlık kısım ise Kuban Nehri yakınındaki bataklıklara yerleştirildi.[46]

Yakın Çağ[değiştir | kaynağı değiştir]

1917 yılında Çerkesler de dahil olmak üzere pek çok Kuzey Kafkas halkı birleşerek bağımsızlık ilan ettiler ve Kuzey Kafkasya Cumhuriyeti (Aynı zamanda Dağlı Cumhuriyeti olarak da bilinir) devletini kurdular. Bu devlet, 1921 yılında Sovyetler Birliği ordusu tarafından işgal edildi. Halen Rusya sınırları içerisinde bulunan Çeçenistan, İnguşetya, Kuzey Osetya, Kabardey Balkar Özerk Cumhuriyeti, Dağıstan ve Karaçay-Çerkes Özerk Cumhuriyeti bölgeleri de bu Cumhuriyet sınırlarına dahildi.

Dağlı ÖSSC içinde bir ulusal okrug (ilçe) oluşturan Kabardey Çerkesleri, 1 Eylül 1921'de Dağlı ÖSSC'den ayrılarak Kabartay Özerk Oblastı'nı (il) oluşturdular.

Sırasıyla, 12 Ocak 1922'de, şimdiki Karaçay-Çerkes Cumhuriyeti yerinde Karaçay-Çerkes, 16 Ocak 1922'de Kabardey-Balkar ve 27 Temmuz 1922'de Adigey özerk oblastları ve en son 23 Eylül 1924'te de, Karadeniz kıyısında Şapsığ Ulusal Rayonu (ilçe) oluşturuldu.

5 Aralık 1936'da Çerkes nüfusunun çoğunluğunun yaşadığı Kabartay-Balkar; 3 Temmuz 1991'de de, daha az sayıda bir Adıge nüfusunu barındıran Adıgey (ya da Adıge) ve Karaçay-Çerkes oblastları da birer cumhuriyet oldular. Bu üç cumhuriyet, şimdi Rusya Federasyonu (RF) içindedir. Şapsığ Ulusal Rayonu ise 24 Mayıs 1945'te kaldırıldı.

Sovyet rejiminin düşüşünden sonra, Xabzeci dünya görüşünün canlanması Çerkes aydınlar tarafından 1990'larda milliyetçilik ve kültürel kimliğin parçası olarak, daha yakın zamanlarda ise Vahhabilik ve diğer İslami köktenciliklere karşı bir güç olarak desteklendi.[47][48] Hareket, 2012 istatistiklerine göre özellikle Karaçay-Çerkesya'da (% 2) ve Kabardino-Balkarya'da (%3) gelişti.[49] Uygulayıcılar ve savunucular Radikal İslamcı zulümle karşılaştılar. 29 Aralık 2010'da, tanınmış bir Kabardey-Çerkes etnografı ve Xabze avukatı olan[50] Arsen Tsipinov, Çerkes olmayan İslamcılar tarafından öldürüldü.[51][52]

11 Mayıs 2018'de Xabze ile ilgili "الادية هابزة-العادات الشركسية" veya "Адыгэ хабзэ" başlıklı bir kitap yayınlandı. Çerkes dil uzmanı Zarema Madin Gutchetl tarafından yazıldı ve Nancy Hatkh tarafından tercüme edildi. Nahit Serbes de Xabze ile ilgili kitaplar yazdı.[53]

2011 yılında internet üzerinden "May 21 Call to Action - Where is Circassia?" isimli barışçıl bir bağımsızlık hareketi başlatıldı. Bu hareket kalem kılıçtan üstündür felsefesiyle yola çıkmıştı, üyeler Rus fanatik milliyetçilerden silahlı tehtidler almaya başlayınca yavaş yavaş yoklara karıştı.[54]

İsim[değiştir | kaynağı değiştir]

Çerkes adının kökeni hakkında değişik görüşler vardır. Antik Yunanlar, Çerkesya'dan "Siraces" olarak bahsetmişti. Bu ismin, Antikçağ Yunan ve Roma tarihçileri tarafından kaydedilen Kerket halkından geldiği düşünülüyor. Çoğu kişi "Çerkes" isminin Siraces kelimesinden türediğini düşünse de, çeşitli görüşler vardır. Bir görüşe göre, Çerkes adını onlara Orta çağ’da komşu olan Türk halkları vermiştir. Diğer bir görüşe göre ise kökeni Farsçadır. Başka, ve artık geçerliliğini yitiren bir görüşe göre, Çerkes adının etimolojisi Türkçe çeri kelimesi ile kesmek fiilinin emir kipi olan kes ile kurulu olarak açıklamak mümkündür. (Çeri-kes) Bu bir halk etimolojisi örneğidir ve doğruluğu yoktur.

Kafkasya’ya yakın coğrafyadaki dillerde isim ‘Çerkes’ olarak yerleşmiştir. Bu dillerden alıntı yapan birçok Batı dilinde de aynı ya da benzerdir (Almanca: Tscherkessen, İngilizce: Circassian, Fransızca: Circassien).

Çerkesler kendilerine "Adığe" derler. Bu ismin etimolojisi tartışılsa da, Adığe adının atté ("yükseklik") ve ghéi ("deniz") ile kurulu olduğu ileri sürülür ve dağlar ile deniz arasında yaşayanları belirttiği iddia edilen farazî attéghéi kelimesine dayandırılır. Orijinali Адыгэ olarak yazılan ve Türkçe kaynaklarda beş farklı imlâda (Adıge, Adige, Adiğe, Adıghe, Adığe) rastlanan ismin doğru yazımı, "g (г) harfi Çerkesçe/Adığece kelimelerde ğ, Rusçadan geçen kelimelerde g okunur" kuralı gereği Adığe biçimidir. Komşu halklardan Abazalar-Abhazlar Çerkesleri Azıhua, Osetler ise Kaşgon olarak adlandırır.

Rusça'da önceleri Çerkes adı altında bütün Adığe grupları tanımlanırken, Sovyetler Birliği’nin ilk yıllarında terminoloji değişime uğradı ve kurulan idari birimlere göre adlandırma yapıldı. Adığey’de yaşayan Çerkesler ‘Adıgeyli’ (adıgeyetsı), Karaçay-Çerkesya'da yaşayanlar ‘Çerkes’ (cherkesı), Kabardey-Balkarya'da yaşayanlar ‘Kabardey’ (kabardintsı), Şapsığ Ulusal Bölgesinde ‘Şapsığ’ (şapsugi) adlarıyla Adığelerin alt etnik grupları ilan edildi. Rusçada bugün de kullanılmaya devam eden bu terminolojiye göre ‘Çerkes’ aslında etnik değil, sadece Karaçay-Çerkes Cumhuriyeti’ndeki Çerkesleri belirten coğrafi bir tanımdır. Dolayısıyla Rusça'da 1920’lerden önceki ve sonraki ‘Çerkes’ terimi farklı anlamlara gelmektedir. Son yıllarda buna karşı eleştiriler artmakta ve tarihi/etnik adlandırmaya dönme eğilimleri artmaktadır.

Türkiye’de ise farklı bir karışıklık söz konusudur. Çerkesler dışında Anadolu’da Kafkas göçmeni olarak Abaza, Oset, Çeçen, Karaçay, Dağıstanlı Avar-Lezgi halkları da yaşamaktadır. Yaklaşık 150 yıl önce Osmanlı topraklarına gelen Kuzey Kafkasyalı göçmenlerin büyük çoğunluğunun Çerkes olması; kıyafet, gelenek görenek, dans ve müzik ve benzeri kültür öğelerinin benzerliği gibi nedenlerle diğer Kafkas halkları da bu coğrafyada Çerkes olarak adlandırılmıştır. Anadolu’nun bazı bölgelerinde bu dış algı zamanla içselleştirilmiş ve seçkinler tarafından da siyasi olarak formüle edilmiştir. 1990’larda başlayan bilgilenme ve yeniden kimliklenme sürecinde bu terminoloji de değişmeye ve yerli yerine oturmaya başlamıştır.

Coğrafya[değiştir | kaynağı değiştir]

Kırım ve Taman Yarımadası'ndan ve Karadeniz'den Terek ırmağına kadar yani bugünkü Kabardino-Balkarya ve Kuzey Osetya'ya kadar olan bölgeye Çerkesya denir. Çerkesler özellikle Sindika devleti döneminde ve 12. yüzyılda çok güçlenmiş ve sınırları Ukrayna'ya kadar ilerlemişti. Ancak Çerkesler, Moğol ve Altın Orda devletinin saldırılarıyla ve Kırım Hanlığı'nın baskılarıyla daha yaygın şekilde "Çerkesya" olarak bilinen yerlerine, yani Kuban Nehri'nin güneyine çekilmiştir.

Çerkes Tarihinin Kronolojisi[değiştir | kaynağı değiştir]

Çerkes tarihi kronolojisi, 1427 ile 1864 tarihleri arasında var olan Çerkesya'nın 2005 yılına kadar olan tarihi kronolojisini içermektedir.

Yerleşim[değiştir | kaynağı değiştir]

Çerkeslerin anavatanı Osmanlı kaynaklarında Çerkezistan, Batılı ve Rusça kaynaklarda ise Çerkesya olarak adlandırılan, Kuzey Kafkasya’nın batı ve orta bölgesidir. Çarlık Rusyası’nın 1764 yılından itibaren bölgeyi işgali ve kolonizasyonuyla birlikte Çerkesya’nın etnik haritası da değişmiştir. 1864’te savaşın bitmesi ve Çerkeslerin soykırıma maruz kalarak Osmanlı topraklarına sürgün edilmesiyle ülkenin büyük bölümünde Çerkes yerleşimlerinin varlığı sona ermiştir.

Çerkesler bugün Kafkasya’da, 1920’lerde Sovyetler Birliği ile birlikte kurulan ve tarihi Çerkesya’nın küçük bir bölümünü kaplayan üç idari birimde (Adıgey, Kabardey-Balkar ve Karaçay-Çerkes cumhuriyetleri) yaşıyorlar. Ayrıca Krasnodar Krayı’nda (Lazarevsk ve Tuapse) ve Kuzey Osetya sınırları içindeki Mozdok’ta az sayıda Çerkes bulunuyor.

Türkiye’de 600 civarında Çerkes yerleşimi Trakya, Doğu ve Güneydoğu bölgeleri hariç bütün Anadolu’ya dağılmıştır. En yoğun Çerkes yerleşimi Sinop, Samsun, Çorum, Amasya, Tokat, Yozgat, Sivas, Kayseri, Kahramanaraş, Adana hattı ile orta batı Anadolu’da ve Marmara bölgesinde (Eskişehir, Bilecik, Bursa, Balıkesir, Çanakkale, Yalova, Sakarya, Düzce) bulunmaktadır.

1863-65 yıllarında yoğun olarak yerleştirildikleri Balkanlar’ı 1877-78 Osmanlı-Rus savaşı sırasında terk etmek zorunda kaldıkları için bugün Balkanlar’da Çerkes yerleşimi yoktur. Kosova’da kalan son Çerkes topluluğu da 1998 yılında Kafkasya’ya dönmüştür. Türkiye dışında, eski Osmanlı toprakları olan Suriye, Ürdün ve İsrail’de Çerkesler yaşamaktadır.

Nüfus[değiştir | kaynağı değiştir]

Çerkes Kabileleri[değiştir | kaynağı değiştir]

Çerkesya'da 12 ana kabile yaşıyordu. Bunlar, prenslik yapısında bulunan Besleney, Bjeduğ, Hatıkuay, Kabardey, Mamhığ, Çemguy, Ubıh, Yecerukay, Jane ve demokratik yapıda olan Natuhay, Abzeh ve Şapsığ olarak ayrılabilir.

Çerkes Nüfusu[değiştir | kaynağı değiştir]

Çerkesya nüfusunun Rus-Çerkes savaşı ve Çerkes Soykırımı öncesinde 3.000.000 olduğu tahmin ediliyor.

Rusya’da 1897 yılında yapılan ilk genel nüfus sayımından iki yıl önce "Rus İmparatorluğu’nda Yaşayan Halkların Alfabetik Listesi" başlığıyla bir ön çalışma yapılmıştır. 1895 yılında Petersburg’ta yayınlanan bu listede Rusya halklarının değişik yayınlarda yer alan ve farklı yıllara ait nüfus bilgileri derlenerek dilleri, dini inançları ve yaşadıkları bölgeyle ilgili kısa bilgiler verilmiştir. Buna göre Çerkeslerin 1891 yılındaki nüfusu 161.950 kişidir. Günümüzde Rusya dışında Çerkes kabul edilen yakın halklar ise Rusya'da Çerkeslerden ayrı tutulmuştur (Nah-Dağıstan dillerini konuşanlar hariç): Ubıhlar 25.000 (1867), Abhazlar 60.000 (1886) {Abazinler yer almamış}, Balkarlar (Балкары) 3.000 (1875), Karaçaylar (Карачаевцы) 25.000 (1891), Osetler (Осетины) 164.490 (1886)[11]

Dil[değiştir | kaynağı değiştir]

Kuzeybatı Kafkas dilleri (Абазэ-Адыгэбзэхэр): Abaza dilleri (абазэбзэхэр) ile Adığe dilleri (адыгэбзэхэр)
Nart destanlarının kahramanı Sosruko (Batı Саусырыкъо Doğu Сосрыкъуэ)

Evliya Çelebi 1660’lı yıllarda gezip gördüğü Çerkes topraklarında konuşulan Çerkesçe'nin zorluğunu ve "ilginç" seslerini "yüz kırk yedi lisanın hepsini gayet güzel yazdım ama bu Çerkes lisanı gibi saksağan sadalı lisanı yazamadım" diyerek açıklamıştır.[55][56]

Rusya'da Sınıflandırılma[değiştir | kaynağı değiştir]

Rusya'da 1920 sonrasında üç lehçede (Doğu Çerkesçesinden Kabardey ile Batı Çerkesçesinden Çemguy ve Şapsığ) yazılan dört bölgesel edebiyat (Kabardey, Şerces, Adigey ve Şapsığ) doğmuştur. Bu dört edebiyattan ikisi, yani Kabardey ve Şerces bölgesel edebiyatları (bazı önemsiz kelimeler dışında) Kabardey edebî dilini benimsemiştir. Bu dört edebiyat 1945 yılına değin sürmüş, aynı yıl Şapsığların özerkliğine son verilmesi ile birlikte, Şapsığ edebiyatı ve yazılı yaşamı da son bulmuş, geriye sadece iki edebiyat dili (Kabardey ve Adigey) ve üç bölgesel edebiyat kalmıştır: Kabardey, Şerces (Çerkes) ve Adigey.[57] Adığe edebiyatının sözlü ürünleri Abhaz ve Abaza dili ürünlerinden daha süslü ve duygulu olan anlatımlarıyla farklılaşır.[58]

Adığece Sözlük[değiştir | kaynağı değiştir]

14 Mart 1853 tarihinde Abzeh boyundan bir Çerkes olan Wumar Bırsey (Бырсэй Умар, Бэрсей Умар, (Rusça: Умар Хапхалович Берсей) tarafından Tiflis'te ilk Adığe alfabesinin ve Adığece Sözlüğün (Адыгэбзэ псэлъалъэр) yayımlandığı günün anısına her yıl Çerkesler tarafından 14 Mart Çerkes Dili Günü ya da Adığe Dili Günü/ Adığece Günü olarak kutlanmaktadır.[57][59][60]

Çerkesçe Konuşan Diğer Halklar[değiştir | kaynağı değiştir]

Eskiden Ubıhça konuşmuş olan Ubıhların da anadili haline haline gelen Çerkesçe, Çerkes Ermenileri ile Çerkes Rumları (Urımlar) tarafından konuşulduğu gibi[61][62], Karaçay, Balkar ve Abazalar (Abazin) arasında da konuşulabilmektedir.[57]

Sözlü Edebiyat[değiştir | kaynağı değiştir]

Sözlü edebiyatın başlıca türleri şarkılar ve türküler ile bilmece, atasözü, masal, öykü, tekerleme, ve benzeridir.[57] Anlatımlarda sık sık mecaza başvurulur.[57] Sözlü ürünler içinde en geniş yeri tutan ve birçok öğesi eski Grek destanlarını hatırlatan Nart destanları ya da Nartlar 1946-1968 yılları arasında derlenen ve biriktirilen 705 tekstin bir araya getirilmesiyle 1968-1971 yılları arasında Maykop'ta yayımlanmıştır. Destan yeni derlemelerle 8 cilde ulaşmıştır. Destan 31 bölüme ayrılmaktadır. Her bir bölüm ayrı bir Nart kahramanını yaşamına ayrılmaktadır.[57] Yaklaşık üç asırlık Koç'as destanı daha çok Batı Çerkeslerinde görülür.

Din[değiştir | kaynağı değiştir]

Adigey Cumhuriyeti'nin başkenti Maykop'ta bulunan Maykop Merkez Camii (Мыекъуапэ и Гупчэ Мэщыт)

Çerkeslerde geleneksel din (диныр) geçmişte Hristiyanlık olsa da, günümüzde Kuzey Osetya’nın Mozdok rayonunda yaşayan 3 bin kişilik bir Hristiyan topluluk dışında Çerkeslerin neredeyse tamamı Müslümandır.[63]

Paganizm[değiştir | kaynağı değiştir]

Çerkeslerin geleneksel inançları örfî kurallar çerçevesinde animizm ve büyüye dayanırdı. Çerkesler suya, ateşe, bitkilere, ormanlara, kayalara, gök gürültüsüne ve yıldırımlara tapmışlardır. İbadet, dans ve müzik eşliğindeki tapınma eylemlerini, tapınak olarak kullanılan kutsal korularda yaparlardı. Töreni thamate/thamade adı verilen yaşlı bir bilge-rahip yönetir, törene huaho denilen, anlamı olmayan sözler ve yakarışlardan oluşan dua ve dilek şarkıları eşlik ederdi. Böylece hastalıklardan ve yeni doğan bebekleri nazardan korumak amaçlanırdı.[64] Çerkeslerin mitolojik inançlarına Nart destanlarında[65][66] rastlanmaktadır. Çerkeslerin baş tanrısı Tha için "büyük tanrı" anlamında Thaşho adı da kullanılır. Bu baş tanrı dışında yardımcı diğer tanrılar şöyledir:[67] yaşam/ruhlar tanrısı, bereket/tarım ürünleri tanrısı, gök tanrısı, çiftçilerin koruyucu tanrısı, sığırların koruyucusu olan tanrı,atlıların koruyucu tanrısı, avcıların muhatap olduğu ormanların koruyucu tanrısı, çobanların muhatap olduğu koyunların koruyucu tanrısı, Tlepş/Лъэпшъ demirci ve ateş tanrısı ve tıbbın kruyucusu, denizlerin su tanrıçası, ırmakların su tanrıçası, bahçelerin koruyucusu olan tanrıça, Тлохумишх ile Шеберис Созерис'e yakarırken adları geçen tanrılar, öküz pulluklarının koruyucusu olan tanrı, gök tanrısı[67]

Musevilik[değiştir | kaynağı değiştir]

8. yüzyılda Bizans'tan kaçan yaklaşık 20 bin Yahudinin (джуртхэр, Curtxer) Kafkasya'ya yerleşmesi ve Türk kökenli Musevi Hazar Kağanlığı ile kurulan ilişkiler sonucu bazı Çerkes kabileleri geçmişte Museviliği seçmiştir.[64]

Hristiyanlık[değiştir | kaynağı değiştir]

Hristiyanlık, eskiden Çerkesya'da yaygın bir dindi. Günümüzde Kafkasya’da Kuzey Osetya’nın Mozdok rayonunda yaşayan 3 bin kişilik bir Hıristiyan Kabardey topluluk yaşamaktadır.[63] Günümüzde Kuzey Osetya'nın üç köyünde ve Stavropol Krayının bir köyünde Hıristiyan Çerkesler bulunmaktadır.[68]

İslam[değiştir | kaynağı değiştir]

Günümüzde 3 bin kişilik bir Hıristiyan topluluk dışında Çerkeslerin tamamına yakını Müslümandır. Çerkesler 16-17. yüzyıllarda başlayarak Osmanlı Türkleri ve Kırım Tatarları aracılığıyla görece geç Müslüman olan bir toplumdur. Resmiyette Sünni mezhebini kabul etmiş olsalar bile, Çerkes büyükleri, diğer İslami kültürlerde olan bazı şeyleri Arap kültürünün etkisi olarak görmüş ve Kur'anda yeri olmadığını, uydurma olduğunu savunarak reddetmiştir. Bu onları diğer Müslümanlardan farklı kılar. Çerkeslerin büyük kısmı, sürgün sonrasında Sünni mezhebini kabullenmiştir.

İslam, Çerkesya'ya, Kırım Hanlığı’nın Çerkeslerle ilişkileri sonucu 16. yüzyılda Kabardey bölgesinden Hatujuka Adil Girey’in ve Molla İshak Abuk’un yardımları ile girmiştir. Osmanlı Türkleri ve Kırım Tatarları aracılığıyla yayılmaya başladığı anlaşılan Müslümanlık 17–19. yüzyıllarda güçlenmiştir. Ferah Ali Paşa’nın Osmanlı Devleti tarafından Kafkasya bölgesine muhafız olarak gönderilmesinden sonra, İslamiyet’in yine Osmanlıdan gelen Çerkes asıllı hocalar vasıtası ile tanıtılmasına hız verilmiştir.[68]

Çerkeslerin Osmanlı topraklarına sürgünü

19. yüzyılda İslamiyet Kabardeyler dışında Çerkes kabileleri arasında pek yaygın olmadığı gibi, Çerkes toplumunda müslüman ulema sınıfı da henüz oluşmamıştı. Din adamları Çerkesler arasında sayı ve sosyal etki açısından önemli bir tabaka meydana getirmemişlerdi ve o dönemde Dağıstan ve Çeçenistan’da olduğu gibi toplumsal güce sahip değillerdi.[69]

Çerkes Sürgün ve Soykırımı[değiştir | kaynağı değiştir]

Bazı Çerkes kabilelerinin soykırımdan etkilenişi

Bu madde Çerkesler ile ilgilidir
Çerkesler
Circassian flag.svg

Çerkes Kabileleri
Abzehler · Ademıylar · Barakaylar · Bjeduğlar · Besleneyler · Çemguylar
Hatukaylar · Janeler · Mahoşlar · Mamhığlar · Natuhaylar
Şapsığlar · Ubıhlar · Yecerukaylar · Kabardeyler

Dil ve lehçeleri
Çerkesçe · Adigece · Kabardeyce · Şapsığ lehçesi
Besleney lehçesi · Alfabe · Ubıhça
Abhaz-Adige dil ailesi · Bjeduğ lehçesi

Kimlik ve milli semboller
Adige Habze · Çerkesya · Hase
Çerkesçe Çerkes Bayrağı

Çerkes kültürü
Mutfak · Müzik

Tarih
Çerkesya
Sindika
Adıge Cumhuriyeti
Karaçay-Çerkesya
Kabardey-Balkarya
Rus-Çerkes Savaşı
Soykırım

Bazı Çerkesler
Çerkesler listesi

Kabileler Soykırımdan önce Soykırımdan sonra Hayatta kalan oranı Öldürülen veya sürgün edilen oranı
Toplam 1.235.240‬ 86.655 7.015% 92,985%
Kabartaylar 350.000 50.000 14.28% 93.000%
Şapsığlar 300.000 1.983 0.661% 99.339%
Abzehler 260.000 14.660 5.648% 94.362%
Natuhaylar 240.000 175 0.073% 99.927%
Çemguylar 80.000 3.140 3.925% 96.075%
Bjeduğlar 60.000 15.263 25.438% 74.561%
Memhığlar 8.000 1.204 15.050% 84.950%
Ademıylar 3.000 230 7.667% 92.333%
Ubıhlar 74.000 0 0.000% 100.000%
Janeler ve Hatıkuaylar 100.000 0 0.000% 100.000%
Deniz kenarında atılmış insan kemikleri vardı. Kargalar erkek sakallarından ve kadın saçlarından yuvalarını kurarlardı. Deniz karpuz gibi insan kafataslarını atıyordu. Benim orada gördüklerimi düşmanımın bile görmesini istemem!

—Çerkes Soykırımına tanıklık eden yaşlı, [70]

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ "Adige Hase". 22 Mart 2020 tarihinde kaynağından Arşivlendi. 
  2. ^ "BÜYÜK ÇERKEZ SÜRGÜNÜ 21 MAYIS 1864". 22 Mart 2020 tarihinde kaynağından Arşivlendi. 
  3. ^ "Шъхьафитныгъэ Хасэ" Çerkesçe'den çeviri
  4. ^ a b c d e f g h i j k l m "Родословная кабардинских князей и мурз XVII в. (из родословной книги, принадлежавшей А. М. Пушкину)." 7 Şubat 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  5. ^ a b c d e f g h i j k l m Родословная кабардинских князей и мурз XVII в. (из родословной книги, принадлежавшей А. И. Лобанову-Ростовскому).
  6. ^ "Берзек, Хаджи Догомуко Керендуко". 
  7. ^ "Muhammed Emin (Dağıstan)". 
  8. ^ "Sefer Bey Zanuko". 15 Mayıs 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  9. ^ "Hacı Karandıqo Berzeg". 
  10. ^ http://www.freemaptools.com/area-calculator.htm
  11. ^ a b “Алфавитный список народов, обитающих в Российской Империи”, Демоскоп Weekly, № 187 - 188, 24 января - 6 февраля 2005 ve buradan alınma olarak: Papşu, Murat. Rusya İmparatorluğu’nda Yaşayan Halkların Alfabetik Listesinde Kafkasyalılar 18 Nisan 2013 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
  12. ^ http://aheku.org/ (Rusça)
  13. ^ http://www.circassianews.com/ (Arapça)
  14. ^ Serbes, Nahit (2012). Yaşayan Efsane Xabze. Phoneix Yayınları. ISBN 9786055738884. 
  15. ^ "Hititlerle Çerkezler Arasında Dil Benzerliği". 2003. 8 Aralık 2018 tarihinde kaynağından Arşivlendi. 
  16. ^ Çurey, Ali. Hatti-Hititler ve Çerkesler. Chiviyazıları Yayınevi. ISBN 9786055708399. 
  17. ^ Prof.Dr. ĞIŞ Nuh (yazan), HAPİ Cevdet Yıldız (çeviren). Adigece'nin temel sorunları-1. Адыгэ макъ,12/13 Şubat 2009
  18. ^ a b "Çerkesler Türk mü?". 2018. 6 Temmuz 2019 tarihinde kaynağından Arşivlendi. 
  19. ^ Papşu, Murat. Vatanından Uzaklara Çerkesler. Chiviyazıları Yayınevi. ISBN 9758663763. 
  20. ^ "Çerkesler Türk değildir". 2006. 27 Ocak 2019 tarihinde kaynağından Arşivlendi. 
  21. ^ "Çerkes Dünyasını Tanıyalım: Kimdirler, Nereden Gelirler, Gelenekleri Nelerdir?". Defne Yaman. 2017. 
  22. ^ a b c "Çerkes tarihinin kronolojisi". 9 Aralık 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 26 Şubat 2020. 
  23. ^ Древнее царство Синдика, 2007
  24. ^ Генрих Ананенко,Сыд фэдагъа Синдикэр?,Адыгэ макъ gazetesi,07.01.1992.
  25. ^ V.Diakov-S.Kovalev,İlkçağ Tarihi,Ankara,1987,s.345-355,506-514.
  26. ^ General İsmail Berkok,Tarihte Kafkasya,İstanbul,1958,s.135-136.
  27. ^ Turabi Saltık,Sindika Krallığı,Jineps,Ocak 2007,s.5.
  28. ^ Tamara V.Polovinkina,Çerkesya,Gönül Yaram,Ankara,2007,s.21-45.
  29. ^ a b "PRENSLERİN PRENSİ İNAL NEKHU (PŞILERİN PŞISI İNAL NEKHU)". KAĞAZEJ Jıraslen. 2013. 29 Şubat 2020 tarihinde kaynağından Arşivlendi. 
  30. ^ Shora Nogma has 1427 (per Richmond, Northwest Caucasus, [email protected]). In a later book (Circassian Genocide kindle @47) Richmond reports the legend that Inal reunited the princedoms after they were driven into the mountains by the Mongols. In a footnote (@2271) he says that Inal was a royal title among the Oguz Turks
  31. ^ Cole, Jeffrey E. (2011). Ethnic Groups of Europe: An Encyclopedia. ABC-CLIO, LLC. OCLC 939825134.
  32. ^ a b c http://www.cherkessia.net/news_detail.php?id=5729
  33. ^ http://books.google.se/books?id=eE2pDLgibVoC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=prince%20inal&f=false
  34. ^ Papaskʻiri, Zurab, 1950- (2010). Абхазия : история без фальсификации. Izd-vo Sukhumskogo Gos. Universiteta. ISBN 9941016526. OCLC 726221839.
  35. ^ The 200-year Mingrelia-Abkhazian war and the defeat of the Principality of Mingrelia by the Abkhazians of XVII-XVIII cc.
  36. ^ Shenfield 1999:150
  37. ^ a b Weismann, Ein Blick auf die Circassianer
  38. ^ a b c d e Forge of Tlepsh, 2018
  39. ^ Неизвестные войны России. Взятие Кбааде и завершение Кавказской войны в 1864 г.
  40. ^ CircassianMinsterls, 2015
  41. ^ a b http://www.circassiancenter.com/cc-turkiye/tarih/098_tarihsel_mucadele_surecinde_cerkesler.htm
  42. ^ Anzor, Nıbe. Çerkes Meclisi'nin 150. Kuruluşu. 
  43. ^ King, Ghost of Freedom, p. 47–49.
  44. ^ Shenfield 1999
  45. ^ Der Kaukasuskrieg und seine Folgen, 87-88
  46. ^ Henze 1992
  47. ^ Авраам Шмулевич. Хабзэ против Ислама. Промежуточный манифест.
  48. ^ Paul Golbe. Window on Eurasia: Circassians Caught Between Two Globalizing "Mill Stones", Russian Commentator Says. On Windows on Eurasia, January 2013.
  49. ^ Arena - Atlas of Religions and Nationalities in Russia • sreda.org
  50. ^ Central Asia-Caucasus Analyst Temmuz 7, 2013[Tarih uyuşmuyor], tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.. Vol. 3, No. 4. 21-03-2011. p.4
  51. ^ North Caucasus Insurgency Admits Killing Circassian Ethnographer. Caucasus Report, 2010. Retrieved 24-09-2012.
  52. ^ Valery Dzutsev. High-profile Murders in Kabardino-Balkaria Underscore the Government’s Inability to Control Situation in the Republic. Eurasia Daily Monitor, volume 8, issue 1, 2011. Retrieved 24-09-2012.
  53. ^ "Benim Yolum Xabze". 6 Mayıs 2016 tarihinde kaynağından Arşivlendi. Erişim tarihi: 23 Nisan 2016. 
  54. ^ "May 21 Call to Action - Where is Circassia?". may211864. 
  55. ^ Oral, Mustafa (2008). Sultan II. Abdülhamit döneminde b,r "Çerkes Tarihi" yazılması girişimi
  56. ^ Çelebi, Evliya. Seyahatname. ISBN 9786055272180. 
  57. ^ a b c d e f Hapi Cevdet Yılmaz. Adige dili ve edebiyatı
  58. ^ "circassian.us : Biz Çerkesler" (PDF). 3 Mart 2016 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 20 Ocak 2020. 
  59. ^ Marite Jılase (yazan), HAPİ Cevdet Yıldız (çeviren). Vımar Bırsey: ilk yazar ve yayıncımız & Wumar Bırsey: ilk yazar ve yayıncımız Адыгэ псалъэ/Adge Psatle, 13 Mart 2008
  60. ^ Tiflis'te 'Çerkes Kılavuzu'nun tanıtımı yapıldı
  61. ^ Н. Шахназарян. Адыги Краснодарского края 11 Kasım 2011 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.. Краснодар, 2008 (Rusça)
  62. ^ Владимир Колесов. Черкесские (горские) греки. Красная книга, Краснодар (Rusça)
  63. ^ a b "Arşivlenmiş kopya". 15 Mayıs 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Ağustos 2013. 
  64. ^ a b Övür, Ayşe (2006). Çerkes mitolojisinin temel unsurları: Tanrılar ve Çerkesler 21 Aralık 2013 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.. Toplumsal Tarih, Sayı 155, Kasım 2006
  65. ^ Balkar Selçuk. Nart Mitolojileri - Sözlükçe
  66. ^ ХьадэгъалIэ Аскэр (yazan) Hapi Cevdet Yıldız (çeviren). Adıge Yiğitlik Destanı: Nartlar II-III
  67. ^ a b ДУБРОВИН Н.ЧЕРКЕСЫ (АДИГЕ). Военный сборник, № 3.1870
  68. ^ a b Nahit Serbes (Tletseruk). Çerkeslerde inanç ve hoşgörü 12 Mayıs 2013 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
  69. ^ Tavkul, Ufuk (1998). İslamiyetin XIX. yüzyılda Kafkasya halklarının toplumsal yapılarına tesirleri. Kırım Dergisi, 7 (25), 1998, 43-46.
  70. ^ diaspora.gov.ge : Çerkezler, Litera 2011, Kafkaslar: Özgürlük İçin Mücadele