Özbekistan

Gezinti kısmına atla Arama kısmına atla
Özbekistan
ÖzbekçeOʻzbekiston Respublikasi
Özbekistan Cumhuriyeti
Özbekistan haritadaki konumu
Başkent
ve
Taşkent
Resmî diller Özbekçe
Tanınan bölgesel diller Karakalpakça

Çok dillilikte
iletişim için:
Rusça
Etnik gruplar
%80 Özbekler
%5,5 Rus
%5-5,5 Tacik[1][2][3][4]
% 3 Kazak
%2,5 Karakalpak
%1,5 Tatar
%2,5 Diğer
Hükûmet Cumhuriyet
Şevket Mirziyoyev
• Başbakan
Abdulla Aripov
Tarihçe  
• Formasyon
17471
27 Ekim 1924
• İlan
1 Eylül 1991
• Tanıma
8 Aralık 1991
• Tamamlanışı
25 Aralık 1991
Yüzölçümü
• Toplam
448,978 km2 (173,351 sq mi) (56.)
• Su (%)
4,9
Nüfus
• 2019 tahminî
33,254,100[5][6] (51.)
• Yoğunluk
614/km2 (1.590,3/sq mi) (136.)
GSYİH (SAGP) 2017 tahminî
• Toplam
$222.233 milyar[7] (61)
• Kişi başına
$6,865[7] (125.)
GSYİH (nominal) 2015 tahminî
• Toplam
$68.190 milyar[7] (70.)
• Kişi başına
$2,202[7] (130.)
Gini (2003)  36.8
orta · 95..
İGE (2014) artış 0.675[8]
orta · 114..
Para birimi Som (UZS)
Zaman dilimi UTC+5 (UZT)
• Yaz (YSU)
UTC+5 (belirlenmemiştir)
Trafik akışı sağ
Telefon kodu 998
İnternet alan adı .uz

Özbekistan, resmi adıyla Özbekistan Cumhuriyeti (Özbekçe: Oʻzbekiston veya Oʻzbekiston Respublikasi), Orta Asya'da, Sovyetler Birliği'nden bağımsızlığını kazanmış bir ülkedir. Özbekistan, günümüzdeki yedi bağımsız Türk devletinden biri olup TÜRKSOY'un üyesidir. Denize kıyısı olmayan ülkenin komşuları kuzeyde ve batıda Kazakistan, doğuda Kırgızistan ve Tacikistan ile güneyde Afganistan ve Türkmenistan'dır.

Özbekistan ekonomisi; pamuk, altın, uranyum ve doğal gaz dahil olmak üzere ağırlıklı olarak metal üretimine dayanır. Piyasa ekonomisine geçmeyi hedeflediğini ilan etmesine rağmen, ülkede yabancı kaynaklı yatırımı caydıran sert ekonomik kontroller bir şekilde devam etmektedir. Piyasa ekonomisine tedrici, sıkı kontrollü geçiş politikası yine de 1995 sonrası ekonomik iyileşmede olumlu sonuçlar üretti. Kerimov döneminde Özbekistan'ın insan hakları ve bireysel özgürlükler konusunda iç politikaları bazı uluslararası kuruluşlar tarafından ağır bir biçimde eleştirilmiştir.[11][12][13]

Tarih[değiştir | kaynağı değiştir]

Özbeklerin Tarihi[değiştir | kaynağı değiştir]

Özbek ulusu ilk olarak Cengiz Han'ın torunu Şiban'ın soyundan gelen Ebü'l-Hayr Han'ın önderliğinde Deşt-i Kıpçak'taki çeşitli Türk boyları ve kabilelerinin Özbek/Şeybani Hanlığı etrafında örgütlenmesiyle oluşmuştur. Hanlık, Ebü'l-Hayr Han'ın vefatından sonra bir süre karışıklık içinde kalmış ve Özbekler dağılmışlardır[14]. Torunu ve Şah Budak’ın oğlu Şeybani Han, dağınık haldeki Özbekleri birleştirmiş ve seferler düzenlemiştir. Timurlu devletindeki taht kavgalarından yararlanan Şeybani Han, Maveraünnehir ile Harezm'i ele geçirip, Timurlu Devletini yıkmış ve Hanlığın başkentini Buhara'ya taşımıştır[15]. Bundan sonra Timurlu halkıda Özbek ulusuna girmiş ve Deşt-i Kıpçak'tan gelen bu göçebe Özbekler Timurlu topraklarına yerleşmiştir, bu Türk topluluklarının kültürel etkileşimiyle günümüzdeki Özbekler teşkil olmuştur[16].

Bağımsız Özbekistan Devleti[değiştir | kaynağı değiştir]

Ülkenin haritası

Özbekistan, 20 Haziran 1990'da egemenliğini, 1 Eylül 1991'de bağımsızlığını ilan etmiştir. 29 Aralık 1991 tarihinde düzenlenen referandumla bağımsızlık ilanı onaylanmıştır. Özbekistan bağımsızlığını kazandıktan sonra gelişmiş ülkelerle özellikle ekonomik anlamda ilişkiler kurmuştur. Özbekistan zengin yeraltı kaynaklarını dış ülkelere satma imkânı bulmuştur. Özbekistan çok eskiye dayanan köklü devlet geleneği sayesinde bağımsızlığını kazandıktan kısa süre sonra Orta Asya'nın güçlü devleti hâline gelmiştir ve günümüzde de Orta Asya liderliği konusunda Kazakistan ile rekabet hâlindedir. Bağımsızlığından 2 Eylül 2016 tarihindeki ölümüne kadar devlet başkanlığını İslam Kerimov yürütmüştür. Bugün Özbekistan cumhurbaşkanlığı görevini, 4 Aralık 2016 tarihinde cumhurbaşkanı olarak seçilen Şevket Mirziyoyev yürütmektedir[17].

Coğrafya[değiştir | kaynağı değiştir]

Bağımsız Özbekistan'ın 447.400 km²'lik bir yüzölçümü bulunmaktadır. Özbekistan; Kazakistan, Tacikistan, Afganistan, Kırgızistan ve Türkmenistan'a komşudur. Başkenti Taşkent'tir. 2013 yılı nüfus sayımına göre nüfusu 30.024.000’dir.[10] Deniz kıyısı bulunmayan Özbekistan'da kurak çöl ve karasal ve soğuk iklim vardır. Deniz olmadığı için toprak ve çöl vardır.

Önemli nehirler[değiştir | kaynağı değiştir]

Sirderya (Seyhun) ve Amuderya (Ceyhun) en önemli nehirleridir. Ayrıca, Surhanderya, Karaderya, Zerefşan, Kaşkaderya ve Narin deryaları da bulunmaktadır. En büyük gölü Aral'dır. Aral Gölü ayrıca, Sovyet dönemindeki yanlış tarım politikaları sonucunda bugün Özbekistan için büyük bir çevre felaketi doğurmuştur.

Demografik yapı[değiştir | kaynağı değiştir]

Özbekistan'daki Taciklerin yoğun olduğu bölgeler

Diğer Orta Asya Türk Cumhuriyetlerinde olduğu gibi iklimi, yazları sıcak ve kurak, kışları soğuk ve karasal iklimdir.

1996 CIA World Factbook verilerine göre Özbekistan etnik dağılımında Özbekler %80, Ruslar %5,5, Tacikler %5’lik orana sahiptir.[18] Nüfusun %96'sı Müslüman’dır. Ülkede %2 oranında Ortodoks nüfus yaşamaktadır. %2 oranında diğer dinlere mensup insan bulunmaktadır.

Özbekistan'ın etnik gruba göre nüfusu 1926-1989
Etnik
gruplar
1926 sayımı1 1939 sayımı2 1959 sayımı3 1970 sayımı4 1979 sayımı5 1989 sayımı6
Nüfus % Nüfus % Nüfus % Nüfus % Nüfus % Nüfus %
Özbekler 3,467,226 73.0 4,804,096 65.1 5,038,273 62.2 7,733,541 64.7 10,569,007 68.7 14,142,475 71.4
Ruslar 245,807 5.2 727,331 11.6 1,090,728 13.5 1,495,556 12.5 1,665,658 10.8 1,653,478 8.4
Tacikler 350,670 7.4 317,560 5.1 311,375 3.8 457,356 3.8 594,627 3.9 933,560 4.7
Kazaklar 191,126 4.0 305,416 4.9 335,267 4.1 549,312 4.6 620,136 4.0 808,227 4.1
Tatarlar 28,335 0.6 147,157 2.3 397,981 4.9 442,331 3.7 531,205 3.5 467,829 2.4
Karakalpaklar 142,688 3.0 181,420 2.9 168,274 2.1 230,273 1.9 297,788 1.9 411,878 2.1
Kırım Tatarları - - 46,829 0.6 135,426 1.1 117,559 0.8 188,772 1.0
Koreliler 30 0.0 72,944 1.2 138,453 1.7 151,058 1.3 163,062 1.1 183,140 0.9
Kırgızlar 79,610 1.7 89,044 1.4 92,725 1.1 110,864 1.0 142,182 0.7 174,907 0.8
Ukraynalılar 25,335 0.5 70,577 1.1 87,927 1.1 114,979 1.0 113,826 0.7 153,197 0.8
Türkmenler 31,492 0.7 46,543 0.7 54,804 0.7 71,066 0.6 92,285 0.6 121,578 0.6
Türkler 371 0.0 474 0.0 21,269 0.3 46,398 0.4 48,726 0.3 106,302 0.5
Yahudiler 37,621 0.8 50,676 0.8 94,303 1.2 102,843 0.9 99,836 0.7 94,689 0.5
Ermeniler 14,862 0.3 20,394 0.3 27,370 0.3 34,470 0.3 42,374 0.3 50,537 0.3
Azeriler 20,764 0.4 3,645 0.1 40,511 0.5 40,431 0.3 59,779 0.4 44,410 0.2
Uygurlar 36,349 0.8 50,638 0.8 19,377 0.2 24,039 0.2 29,104 0.2 35,762 0.2
Başkurtlar 624 0.0 7,516 0.1 13,500 0.2 21,069 0.2 25,879 0.2 34,771 0.2
Diğerleri 77,889 1.6 98,838 1.6 126,738 1.6 198,570 1.7 176,274 1.1 204,565 1.0
Toplam 4,750,175 6,271,269 8,105,704 11,959,582 15,389,307 19,810,077
1 (Karakalpakistan Aralık 1936'da Özbekistan SSC'ne bağlandı.1926 sayımına dahil değil); kaynak: [1]. 2 kaynak: [2]. 3 kaynak: [3]. 4 kaynak: [4]. 5 kaynak: [5]. 6 kaynak: [6].

Siyasi ve ekonomik yapı[değiştir | kaynağı değiştir]

Ülkede hâlen Halk Demokratik Partisi, Liberal Demokrat Partisi, Adalet Sosyal Demokrat Partisi ve Millî Tikleniş Partisi bulunmaktadır. İlk parlamento seçimleri 1994'te yapılmıştır. Yönetim biçimi cumhuriyettir.

Özbekistan Cumhuriyeti AGİT, BM ve diğer uluslararası kuruluşlara üyedir. Özbekistan'da sadece Devlet Televizyon Radyo Şirketi televizyon ve radyo yayını yapar. Bu kanallar Özbekistan, Navo, Bolajon, Taşkent, Kinoteatr, Yoshlar, Medeniyet ve Marifet, Dünya Böyle ve Spor TV kanallarıdır. Şirketin HD ve yerel kanal projeleri vardır. Özbekistan'da 3 adet devlet ve 18 adet özel ve 5 adet yabancı olmak üzere toplam 26 adet banka bulunmaktadır. Ülkenin Artel adlı elektronik markası vardır. Piyasaya sürülmüştür.

Şu madde dizisinin bir parçasıdır:
Özbekistan
devlet yapısı
Hükümet
Dış ilişkiler

İdari birimler[değiştir | kaynağı değiştir]

Özbekistan'ın bölgeleri
Taşkent
Buhara

Özbekistan 12 il (viloyat), 1 özerk cumhuriyet (Karakalpakistan Cumhuriyeti) ve 1 bağımsız şehirden (Taşkent) oluşur.

Numara Türkçe Özbekçe Merkez Bölge Nüfusu (2008) Alan (km2)
1 Taşkent Şehri Toshkent Shahri Taşkent 2.192.700 334.3
2 Andican Andijon Andican 2.477.900 4.200
3 Buhara Buxoro Buhara 1.576.800 39.400
4 Fergana Farg'ona Fergana 2.997.400 6.800
5 Cizzak Jizzax Cizzak 1.090.900 20.500
6 Nemengan Namangan Namangan 2.196.200 7.900
7 Nevai Navoiy Navoy 834.100 110.800
8 Kaşkaderya Qashqadaryo Karşı 2.537.600 28.400
9 Semerkand Samarqand Semerkand 3.032.000 16.400
10 Sirderya Sirdaryo Gulistan 698.100 5.100
11 Surhanderya Surxondaryo Tirmiz 2.012.600 20.800
12 Taşkent Toshkent Taşkent 2.537.500 15.300
13 Harezm Xorazm Ürgenç 1.517.600 6.300
14 Karakalpakistan Cumhuriyeti Qoraqalpog‘iston Respublikasi Nukus 1.612.300 160.000

Önemli Şehirler[değiştir | kaynağı değiştir]

Galeri[değiştir | kaynağı değiştir]

Ayrıca bakınız[değiştir | kaynağı değiştir]

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ Svante E. Cornell, "Uzbekistan: A Regional Player in Eurasian Geopolitics?" 5 Mayıs 2009 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi., European Security, vol. 20, no. 2, Summer 2000.
  2. ^ Richard Foltz, "The Tajiks of Uzbekistan", Central Asian Survey, 15(2), 213–216 (1996).
  3. ^ Karl Cordell, "Ethnicity and Democratisation in the New Europe", Published by Routledge, 1999. Excerpt from pg 201: "Consequently, the number of citizens who regard themselves as Tajiks is difficult to determine. Tajikis within and outside of the republic, Samarkand State University (SamGU) academic and international commentators suggest that there may be between six and seven million Tajiks in Uzbekistan, constituting 30% of the republic's 22 million population, rather than the official figure of 4.7%(Foltz 1996;213; Carlisle 1995:88).
  4. ^ Lena Jonson, "Tajikistan in the New Central Asia", Published by I.B.Tauris, 2006. pg 108: "According to official Uzbek statistics there are slightly over 1 million Tajiks in Uzbekistan or about 4% of the population. The unofficial figure is over 6 million Tajiks. They are concentrated in the Sukhandarya, Samarqand and Bukhara regions."
  5. ^ "Official population 1 January 2016" (Rusça). Stat.uz. 16 Mart 2015. 12 Mayıs 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  6. ^ "Arşivlenmiş kopya" Численность населения Узбекистана превысила 31,57 млн. человек (Rusça). Uzreport.com. 23 Mart 2016. 4 Ağustos 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 23 Mart 2016. 
  7. ^ a b c d Uzbekistan reports 29 Nisan 2016 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.. International Monetary Fund
  8. ^ "2015 Human Development Report" (PDF). United Nations Development Programme. 2015. 17 Haziran 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 15 Aralık 2015. 
  9. ^ Государственный комитет Республики Узбекистан по статистике : Информационная служба Госкомстата : Демографические данные – Новости ГКС 9 Ağustos 2013 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
  10. ^ a b Department of Economic and Social Affairs Population Division (2013). "World Population Prospects, Table A.1" (PDF). 2008 revision. United Nations. Erişim tarihi: 9 Mart 2011.  42. harf sırasında bulunan |yazar= parametresi line feed character içeriyor (yardım)
  11. ^ Uzbekistan 28 Ocak 2013 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.. Uluslararası Af Örgütü. 1 Mart 2013 tarihinde erişildi.
  12. ^ World Report 2012: Uzbekistan 9 Mart 2013 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.. İnsan Hakları İzleme Örgütü. 1 Mart 2013 tarihinde erişildi.
  13. ^ 2010 Human Rights Report: Uzbekistan 11 Mart 2013 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.. ABD Dışişleri Bakanlığı. 1 Mart 2013 tarihinde erişildi.
  14. ^ "Semiha Altıer, Semerkand Sarayı'ndan Tarihe Bir Bakış". 25 Mart 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  15. ^ "İsmail Aka, Timur ve Devleti" (PDF). 23 Mayıs 2020 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. 
  16. ^ "Semerkant Bölgesindeki Özbeklerin Etnik Tarihi". 9 Temmuz 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  17. ^ "Özbekistan'da seçimleri Mirziyoyev kazandı". 6 Aralık 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  18. ^ "Arşivlenmiş kopya". 23 Aralık 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Aralık 2016. 

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]

ÖZBEKİSTAN'dan yönler
Flag of Kazakhstan.svg   Kazakistan Flag of Kazakhstan.svg   Kazakistan
 
Flag of Kazakhstan.svg   Kazakistan
ve
Flag of Kyrgyzstan.svg   Kırgızistan
Flag of Kazakhstan.svg   Kazakistan
Compasspoint-nw.png K Compasspoint-ne.png
B RoseVents.svg D
Compasspoint-sw.png G Compasspoint-se.png
Flag of Kyrgyzstan.svg   Kırgızistan
ve
Flag of Tajikistan.svg   Tacikistan
Flag of Turkmenistan.svg   Türkmenistan Flag of Turkmenistan.svg   Türkmenistan
ve
Flag of Afghanistan.svg   Afganistan
 
Flag of Afghanistan.svg   Afganistan