Üniversite

Gezinti kısmına atla Arama kısmına atla
Üniversitedeki bir sınıfın temsilî resmi, 1350'li yıllar.
Oxford Üniversitesi'nde bir tören.
Tartu Üniversitesi'nin (17. yüzyılda kurulan) mevcut ana binası 19. yüzyılda inşa edilmiştir. Üniversite bugün dünyanın en önemli ve prestijli üniversitelerinden biridir.[1][2]

Üniversite, ya da diğer adıyla yükseköğretim kurumu, en üst seviyede eğitim verilen, araştırma yapılan ve bilgi üretilen kurumlardır. Araştırma alanları çoğunlukla (doğa bilimleri, sosyal bilimleri gibi) çeşitli disiplinlere ayrılan üniversiteler genellikle yüksek okul, lisans ve lisansüstü okullarından oluşurlar. Araştırma görevlileri, ya da akademisyenler, yaptıkları özgün çalışmalar dolayısıyla doçent, profesör gibi çeşitli unvanlarla ödüllendirilirler.

Etimoloji[değiştir | kaynağı değiştir]

Orta çağ Latince'sinde universitas terimi bir konu etrafında birleşen herhangi topluluk ya da kurum için kullanılırken, üniversite kelimesinin modern anlamı günümüzdeki kurumların temelini oluşturan kurumların oluşmaya başlamasıyla onları tanımlamak için kullanılan universitas magistrorum et scholarium yani kabaca "öğrenciler ve öğretmenler topluluğu" anlamına gelen deyişten türemiştir.[3] Osmanlı döneminde üniversite kavramı dârülfünun sözcüğü ile ifade edilmekteydi.[4] Öz Türkçeciler tarafından university sözcüğüne yapılan yanlış bir kökenlemeye (universe "evren" + city "kent") dayalı olarak üniversite anlamında evrenkent sözcüğünün kullanıldığı da görülmektedir.[5][6][7] Bazı sözlüklerde üniversite anlamında Latince universitas gibi birlik anlamına gelen[8][9] birdem sözcüğü de kayıtlıdır.[10][11]

Tarihi[değiştir | kaynağı değiştir]

Wayne State Üniversitesi'nin ilk binası, 1868

Günümüzdeki üniversitelere temel oluşturan ilk kurum Antik Yunan filozofu Plato'nun MÖ 4. yüzyılda kurduğu Akademi'dir. Bu okulun kuruluş tarihine ve nasıl bir işleyişe sahip olduğuna dair kesin bilgiler yoktur. Antik Atina kentinin dışında bulunan "Akademi" adlı bölgedeki gymnasium'un yakınlarında Plato'nun sahip olduğu bir arazide, o ve onun gibi felsefe, bilim, tarih ve sanatla ilgilenen bir grup insanın düzenli toplantılarıyla tahminen MÖ 387'de başlamıştır.[12] Öğrenci öğretmen ayrımları bulunmayan, belirli bir ders programı ya da konu sınırlaması olmayan, en azından Plato'nun zamanında belirli bir doktrini savunmayan Akademi, büyük ihtimalle ortaya atılan problemlerin birlikte tartışılarak çözülmeye çalışıldığı bir yerdi.[13] Bu okul en az üç yüzyıl aynı yerde faaliyete devam etse de zaman içinde karakteri değişmiş, bu süre zarfında Plato'nun öğrencisi Aristo gibi pek çok filozof burada bulunmuştur.

"Konstantinopoli Üniversitesi", 425 yılında yükseköğrenim kurumu olarak 425 yılında imparator naibi III. Michael tarafından 849 öğrenci tarafından öğrenci loncası olarak kurulmuştur. Bugünkü anlamda ilk üniversitelere Abbasiler döneminde Bağdat’ta rastlanır. Eski Yunan ve Roma dönemlerinde bazı yüksek eğitim ve öğretim teşkilatları olmasına rağmen bunların bugünkü anlamda üniversite niteliği yoktur. Batıda üniversiteler İslam medeniyetinin Endülüs Emevi Devleti vasıtasıyla Avrupa’ya girmesiyle başlar. Fas, Córdoba ve Gırnata üniversiteleri, ilim ve fennin kilise ve piskoposların tesirindeki ruhban sınıfına mensup öğretim üyeleri olan okullara girmesine vesile olarak, sadece hukuktan ibaret olan öğretim dalına tıp, astronomi, ilahiyat ve benzerlerinin de eklenmesini sağladı. O zamana kadar Avrupa kralları ve devlet adamları tedavi olmak için Córdoba Üniversitesinin Tıp Fakültesine gelirdi. Bağdat’taki Nizâmiye Medresesi (1065), Osmanlılardaki ilk üniversite olan İznik Medresesi (1331) gibi misalleriyle de Selçuklular ve Osmanlılar döneminde hızla gelişen medrese müessesesi Tanzimat'a kadar fen derslerinde de söz sahibiydi (bk. Medrese). Fen dersleri kaldırılınca ilim ve fenni Endülüs Emevileri vasıtasıyla İslam medeniyetinden alan batı, doğuyu geçmeye başladı. Daha sonra (1863) Dârül-Fünun adı altında teşkilatlanan bu yüksek eğitim öğretim müessesesi çeşitli safhalardan sonra 1933’te İstanbul Üniversitesi olarak yeniden düzenlendi.

CIAP yapısı, Meksika'daki Monterrey Teknoloji Enstitüsü ve Yüksek Eğitimi

Batıda Bologna, Pavia, Revenna ve Paris adları altında gelişmeye başlayan ilk üniversiteler uzun süre piskoposların kontrolünde kalmaya devam etti. Hatta Bologna Üniversitesinin rektörleri öğrenciler tarafından seçilmekteydi. Öğrenciler nation denen dört gruba ayrılır ve her grubun lideri rektörün yanında yönetime katılırdı. Buna rağmen asıl yönetici ve söz sahibi kimseler piskoposluktan gönderilen ve kançı denen kimselerdi. Paris Üniversitesinde ise öğrencilerle birlikte öğretim üyeleri de o yönetimde rol alırdı. Fakat neticede yine kontrol piskoposluğundu. Sonraları üniversite rektörü piskoposluğa karşı otoritesini sağlayarak özerk hâle geldi. Bunu takiben papalığa bağlı olmayan İngiliz Oxford ve Cambridge üniversitelerinden sonra 14. yüzyıla kadar çeşitli Avrupa şehirlerinde üniversiteler kuruldu.

Dünyada üniversiteler[değiştir | kaynağı değiştir]

Üniversitelerin finansmanı ve organizasyonu dünyanın farklı ülkelerinde büyük farklılıklar göstermektedir. Bazı ülkelerde üniversiteler ağırlıklı olarak devlet tarafından finanse edilirken, diğerlerinde finansman bağışçılardan veya üniversiteye devam eden öğrencilerin ödemesi gereken ücretlerden gelebilir. Bazı ülkelerde öğrencilerin büyük bir çoğunluğu yerel şehirlerinde üniversiteye devam ederken diğer ülkelerde üniversiteler dünyanın her yerinden öğrencileri çekmektedir ve öğrencileri için üniversitede konaklama sağlayabilirler.

Ayrıca bakınız[değiştir | kaynağı değiştir]

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ UT scored higher in QS World University Rankings|University of Tartu
  2. ^ University of Tartu|THE World University Rankings
  3. ^ http://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Universities
  4. ^ Kubbealtı Lugati
  5. ^ Oktay Sinanoğlu, ‎M. Turgay Tüfekçioğlu (1998), Prof. Dr. Oktay Sinanoğlu ve Türkçe: matematik + bilim + gönül
  6. ^ Yılmaz ÇOLAK (2018), Muhafazakar Düşünce Dergisi Sayı 35: Akademide Sorun Ne?
  7. ^ Sevan Nişanyan (2013), Kelimebaz, s. 76
  8. ^ 1965, Publications de la Société d'histoire turque: VII. sér - Türk Tarih Kurumu Basımevi, s. 318
  9. ^ Reşit Rahmeti Arat (1986), Eski Türk şiiri, s. 318
  10. ^ Pamukkale Üniversitesi İngilizce Sözlük
  11. ^ Hani Astolin (2019), Türk'ün Gizlenen Bilgisini Arayan Türk, s. 569: birdem de denilen evrenkentde
  12. ^ D. Nails, "The Life of Plato of Athens", in H. Benson (ed.), A Companion to Plato, Blackwell Publishing 2006.
  13. ^ J. Barnes, "Academy", E. Craig (Ed.), Routledge Encyclopedia of Philosophy, Routledge 1998