Uluslararası Fonetik Alfabe

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Gezinti kısmına atla Arama kısmına atla
Uluslararası Fonetik Alfabe

Uluslararası Ses Abecesi veya Uluslararası Fonetik Alfabe (sesçil alfabe, sesçil abece, İngilizce: International Phonetic Alphabet, IPA) seslerin kâğıt üzerinde gösterilebilmesi için oluşturulmuş standart alfabedir. Tüm dillerdeki konuşma seslerini bir örnek biçimde kodlayabilmek için oluşturulmuş işaretler ve simgeler sistemidir. Bu sistemden en çok dilbilimde ve sözlüklerin hazırlanmasında yararlanılır.

Dillerin doğru telaffuz edilmesini sağlamak, tutarsız ve keyfi yazımlarla çok sayıda transkripsiyon (yazı çevirimi) sisteminin doğurduğu karışıklıkları önlemek amacıyla geliştirilmiş alfabedir. IPA'nın bir amacı da bir sözcüğü diğerlerinden ayırmaya yarayan her ses için ayrı bir sembol geliştirmektir.

IPA'da temel olarak Latin harfleri kullanılır. Bunun dışında başka alfabelerden harf alınmış (örneğin Yunan Alfabesi), bunlar Latin harflerine uyacak biçimde değiştirilmiştir. İnce ses ayırımları ve genizsilleşen ünlülerle sesin uzunluk, vurgu ve titreşimi, harflerin üstüne veya altına konan çeşitli işaretlerle belirtilir.

IPA dar ve geniş yazı çevrimlerinde kullanılabilir. Mesela anadili İngilizce olanlar tek bir /t/ sesi ayırt ederler. Bu sebeple geniş yazı çevriminde bu sese karşılık tek bir sembol yeterlidir. Ama /t/'nin “tap”, “pat” ve “stem” gibi sözcüklerdeki söylenişlerinin birbirinden biraz farklı olduğunu belirtmek için dar yazıçevrimi yani /t/'nin altına veya üstüne belli işaretler koymak gerekir.

Uluslararası Ses Abecesi umulduğu kadar başarılı olamamıştır. ABD'de Avrupa'ya nazaran daha az kullanılmıştır. Latin alfabesinin yanı sıra çok sayıda özel işarete yer verdiği için basım ve daktilo etme güçlüğü vardır. Daktilo güçlüğünü engellemek için X-SAMPA geliştirilmiştir. Yer kazanmak ve kolaylık sağlamak gayesiyle IPA işaretleri ekseriyetle değiştirilerek veya birbirlerinin yerine kullanılır.

Alfabe[değiştir | kaynağı değiştir]

X-ışınları ile çekilmiş bir görüntü, çeşitli ünlü seslerin söylenimi sırasında ağzın hareketleri.

Ünsüzler[değiştir | kaynağı değiştir]

Ünsüzler
Eklemleme yeri → Dudaksıl Taçsıl Damaksıl Köksel Gırtlaksıl
Çiftdudaksıl Dişsil-dudaksıl Dişsil Dişyuvasıl Dişyuvasıl-damaksıl Üstdamaksıl (Ön)Damaksıl Artdamaksıl Küçükdilsil Yutaksıl Üstgırtlaksıl
Eklemleme biçimi ↓
Genizsil    [m]    [ɱ]    [n]    [ɳ]    [ɲ]    [ŋ]    [ɴ]  
Patlamalı [p] [b] [p̪] [b̪] [t] [d] [ʈ] [ɖ] [c] [ɟ] [k] [ɡ] [q] [ɢ]   [ʡ] [ʔ]  
Sürtünmeli [ɸ] [β] [f] [v] [θ] [ð] [s] [z] [ʃ] [ʒ] [ʂ] [ʐ] [ç] [ʝ] [x] [ɣ] [χ] [ʁ] [ħ] [ʕ] [ʜ] [ʢ] [h] [ɦ]
Sürtünmesiz    [β̞]    [ʋ]    [ɹ]    [ɻ]    [j]    [ɰ]      
Titrek    [ʙ]    [r]        [ʀ]    [я]*  
Dokunmalı veya çarpmalı    ⱱ̟        [ɾ]    [ɽ]      ɢ̆      [ʡ̯]  
Yansürtünmeli [ɬ] [ɮ] *    *    *       
Yansürtünmesiz    [l]    [ɭ]    [ʎ]    [ʟ]  
Yançarpmalı      [ɺ]    ɺ̢*    [ʎ̯]    [ʟ̆]    
Notlar
  • Çift olarak yazılan sembollerden sağdaki ([ɦ] hariç) ötümlü ünsüzleri gösterir.
  • * ile işaretlenen harfler resmî değildir.
  • ile işaretlenen harfler yeni eklenmiştir.

Akciğer dışı ünsüzler
Şaklamalar Ötümlü içpatlamalılar Dışgırtlaksıllar
[ʘ] Çiftdudaksıl [ɓ] Çiftdudaksıl [ʼ] Örnekler:
[ǀ] Dişsil [ɗ] Dişsil/dişyuvasıl [pʼ] Çiftdudaksıl
[ǃ] (Art)dişyuvasıl [ʄ] Damaksıl [tʼ] Dişsil/dişyuvasıl
[ǂ] Dişyuvasıl-damaksıl [ɠ] Artdamaksıl [kʼ] Artdamaksıl
[ǁ] Yandişyuvasıl [ʛ] Küçükdilsil [sʼ] Dişyuvasıl sürtünmeli
Diğer simgeler
[ʍ] Ötümsüz dudaksıl-artdamaksıl sürtünmeli
[w] Ötümlü dudaksıl-artdamaksıl sürtünmesiz
[ɥ] Ötümlü dudaksıl-damaksıl sürtünmesiz
[ɫ] Artdamaksıllaş-dişyuvasıl yansürtünmesiz
[ɕ] Ötümsüz dişyuvasıl-damaksıl sürtünmeli
[ʑ] Ötümlü dişyuvasıl-damaksıl sürtünmeli
[ɧ] Ötümsüz artdişyuvasıl-damaksıl sürtünmeli
  • [ɧ] sesinin çıkış yeri tartışmalıdır.

Patlamalı sürtünmeliler
Çubuklu Çubuksuz Tanım
[t͡s] [ʦ] Ötümsüz dişyuvasıl patlamalı sürtünmeli
[d͡z] [ʣ] Ötümlü dişyuvasıl patlamalı sürtünmeli
[t͡ʃ] [ʧ] Ötümsüz artdişyuvasıl patlamalı sürtünmeli
[d͡ʒ] [ʤ] Ötümlü artdişyuvasıl patlamalı sürtünmeli
[t͡ɕ] [ʨ] Ötümsüz dişyuvasıl-damaksıl patlamalı sürtünmeli
[d͡ʑ] [ʥ] Ötümlü dişyuvasıl-damaksıl patlamalı sürtünmeli
[t͡ɬ]  – Ötümsüz dişyuvasıl yan patlamalı sürtünmeli
[k͡p]  – ötümsüz dudak-aradamaksıl patlamalı sürtünmeli
[ɡ͡b]  – Ötümsüz dudaksıl-artdamaksıl patlamalı
[ŋ͡m]  – Ötümlü dudaksıl-artdamaksıl genizsil

Ünlüler[değiştir | kaynağı değiştir]

  İnce Yarı-ince Merkez Yarı-kalın Kalın
Kapalı
Blank vowel trapezoid.svg
i •y
ɨ •ʉ
ɯ •u
ɪ •ʏ
ɪ̈ •ʊ̈
e •ø
ɘ •ɵ
ɤ •o
ɛ •œ
ɜ •ɞ
ʌ •ɔ
a •ɶ
ɑ •ɒ
  Yarı-kapalı
Orta-kapalı
Orta
Yarı-açık
Orta-açık
Açık
Bölümler arasında bazı bölümlerde iki adet ünlü vardır. Bu ikili grupta
sağdaki ünlü yuvarlaktır, soldaki ise düzdür. Ayrıca uzun ünlüler Uluslararası Fonetik Alfabe
sembolü [ː] ile belirtlir.


Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]

Ses dosyaları[değiştir | kaynağı değiştir]