Yidiş

Gezinti kısmına atla Arama kısmına atla
Yidiş
Ana dili olanlar ABD, İsrail, Arjantin, Brezilya, Birleşik Krallık, Rusya, Kanada, Ukrayna, Beyaz Rusya, Moldova, Litvanya, Belçika, Almanya, İsviçre, İsveç, Polonya, Avustralya vs.[1][2]
Dil aileleri
Varsayılan
  • Yidiş
Yazı sistemi İbrani
Dil kodları
ISO 639-1 yi
ISO 639-2 yid
ISO 639-3 [[ISO639-3:yid
ydd
yih|yid
ydd
yih]]

Yidiş (יידיש‎, yīdish veya אידיש‎, idīsh, anlamı "Yahudi", Yidiş telaffuz: [ˈ(j)ɪdɪʃ]),[3] Aşkenaz Yahudileri tarafından tarihsel süreçler doğrultusunda, İbranice ile Almanca'nın karışımından oluşmuş Yüksek-Almanca dil grubunda bulunan bir dil. Yidiş, Yahudi-Roma savaşlarının sonucu olarak, Romalılar tarafından Avrupa'ya sürülmüş Yahudiler tarafından ilk defa 9. yüzyılda şekillenmeye başladı.[4] İbranice'ye çok benzeyen Aramice'den; Latince ve Doğu Avrupa'daki Slav dillerinden de etkilenmiştir.[5][6][7] Yazılarında İbrani alfabesi kullanılır. 1990'lardan itibaren çoğunlukla Hasidik ve Haredi Yahudileri olmak üzere, 1,5–2 milyon konuşanı vardır.

Yidiş, ortaçağdan itibaren Avrupa'da Yahudîler'in zorunlu göçleri dolayısıyla öncelikle doğu Avrupa ve Rusya'da bugün doğu Yidiş olarak tanımlanan lisan yayılmış, 18. ve 19. yüzyıllardan itibaren Yahudîler'in batı Avrupa'ya göç etmesiyle de batı Yidiş ortaya çıkmıştır. 20;inci yüzyıl itibarıyla İsrail ve Amerika kıtalarına da taşınmıştır.

Yidiş, Aşkenaz Yahûdileri'nin kullandığı üç lisandan biridir. Daha çok yazılı metinlerde sınırlı kalmış olarak kullanılmakta olan İbranîce ve Aramîce'nin yanında Yidiş, Aşkenaz Yahudîleri'nin konuşma dili olma özelliğini kazanmış. Aynı şekilde Seferâd Yahudîleri de "Yahudî İspanyolcası" olarak tâbir edilen ve "Yudezmo" adı verilen bir lisan geliştirmişlerdir.

18. yüzyıldan itibaren Yidiş kullanımında büyük oranda doğu Yidiş kullanıldığı için, bugün Yidiş denildiğinde aslında doğu Yidiş kastedilmektedir. Bu zaman zarfında batı Yidiş'in kullanımı büyük oranda terkedilmiştir.

Konuşulduğu ülkeler[değiştir | kaynağı değiştir]

I. Dünya Savaşı sırasında Amerikan Gıda Yönetimi'nin düzenlediği Gıda Muhafaza Kampanyası'nı teşvik etmek amacıyla Yidiş ile yazılan poster, Gıda savaşı kazanacak - Buraya özgürlük uğruna geldiniz, şimdi onu korumaya yardım etmelisiniz. Buğdaya Müttefikler'in ihtiyacı var - ziyan etme. "Şfiz vot gveynen di krayt. İhr kumt ahir tzu gifenen prayhayt. Yetzt must ihr helpen zi tzu başeytzen. Mir mizen di alaylis farzorgen mayt vitz. Lazet kayn zah nit geyn in nivetz." (renkli litograf, Charles Edward Chambers, 1917)

Yidiş dili: ABD'de (1.250.000)[8], Rusya'da (701.000)[9], İsrail'de (215.000)[10], Ukrayna'da (634.000)[11], Beyaz Rusya'da (231.000)[12], Almanya'da (49.210)[13], Kanada'da (49.890)[14], Letonya'da (40.000)[15], Romanya'da (1.100)[16], Estonya'da (570)[17], Arjantin'de[18], Polonya'da[19], Macaristan'da[20], Hollanda'da[21], Moldova'da[22] ve birçok ülkede Musevi azınlıklarca toplam 3.200.000’den fazla kişi tarafından konuşulur.

Özellikler[değiştir | kaynağı değiştir]

Hint Avrupa dilleri'nini Cermen dilleri kolunun, Batı Almanca-Batı Grubu, Yüksek Almanca bölümünde bulunan Yidiş, her ne kadar farklı bir alfabe ile yazılsa da bu dili bilmeyen insanlarca duyulduğunda Almanca olduğu zannedilebilir. Almanca bilen bir kişi bu dili %60 - %70 oranında anlayabilir. Ancak Yidiş diline İbranice, Aramice ve Slav kökenli dillerden giren ek ve kelimeler bulunduğundan tam anlama mümkün olmaz.

Lehçeleri[değiştir | kaynağı değiştir]

Batı ve doğu lehçesi olmak üzere iki lehçesi vardır. Doğu Avrupa ve Asya’da konuşulan Doğu lehçesi Slav dillerinden etkilenmişken batı lehçesi daha çok Batı Avrupa dilleri ve özellikle İngilizceden etkilenmiştir.

Medya[değiştir | kaynağı değiştir]

Bugün dünya üzerinde Yidiş dili ile basılmakta olan 100’den fazla, gazete ve dergi bulunmaktadır. Yidiş dili zengin bir edebiyat dili olduğundan bu dil ile verilmiş eserlerin sayısı bilinmemektedir. Yine dünya üzerinde birçok ülkede Yidiş dilinde oyunların sahneye konduğu tiyatrolar gibi internet üzerinde de birçok site Yidiş dili ile yayın yapmaktadır.

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ Ethnologue - Doğu Yidiş
  2. ^ Ethnologue - Batı Yidiş
  3. ^ Matras, Yaron. "Archive of Endangered and Smaller Languages: Yiddish". University of Manchester. humanities.manchester.ac.uk. Matres explains that with the emigration of Jews eastward into Slavic-speaking areas of Central Europe, from around the twelfth century onward, Yiddish "took on an independent development path", adding: "It was only in this context that Jews began to refer to their language as 'Yiddish' (= 'Jewish'), while earlier, it had been referred to as 'Yiddish-Taitsh' (='Judeo-German')."
  4. ^ Jacobs, Neil G. (2005). Yiddish: a Linguistic Introduction. Cambridge University Press. s. 2. ISBN 0-521-77215-X. 
  5. ^ Baumgarten, Jean; Frakes, Jerold C. (1 Haziran 2005). Introduction to Old Yiddish literature. Oxford University Press. s. 72. ISBN 9780199276332. 
  6. ^ "Development of Yiddish over the ages". jewishgen.org. 11 Ocak 2002 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  7. ^ Aram Yardumian, "A Tale of Two Hypotheses: Genetics and the Ethnogenesis of Ashkenazi Jewry". University of Pennsylvania. 2013.
  8. ^ Ethnologue - ABD'deki diller
  9. ^ Ethnologue - Avrupa Rusya'sındaki diller
  10. ^ Ethnologue - İsrail'deki diller
  11. ^ Ethnologue - Ukrayna'daki diller
  12. ^ Ethnologue - Beyaz Rusya'daki diller
  13. ^ Ethnologue - Almanya'daki diller
  14. ^ Ethnologue - Kanada'daki diller
  15. ^ Ethnologue - Latvia'daki diller
  16. ^ Ethnologue - Romanya'daki diller
  17. ^ Ethnologue - Estonya'daki diller
  18. ^ Ethnologue - Arjantin'deki diller
  19. ^ Ethnologue - Polonya'daki diller
  20. ^ Ethnologue - Macaristan'daki diller
  21. ^ Ethnologue - Hollanda'daki diller
  22. ^ Ethnologue - Moldova'daki diller
Yahudi Dilleri.gif
Yahudi dilleri

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]