Göktürkler

Moğolistan'da Göktürk petroglifleri

Göktürkler veya Kök Türkler (Göktürkçe: 𐱅𐰇𐰼𐰰:𐰜𐰇𐰛 Kök Türük veya 𐱅𐰇𐰼𐰛 Türk[1][2]; Çince: 突厥/تُكِئ; pinyin: Tūjué), Ortaçağ'da Orta Asya'da göçebe bir Türk halkları konfederasyonuydu. Bumin Kağan'ın önderliğindeki Göktürkler, geleceğin coğrafi konumunu, kültürünü, hakim inançlarını ve geleceğini şekillendirecek birçok göçebe hanedanlıklarından biri olan Göktürk Kağanlığı'nı kurdular.

Göktürkler, hem ilk defa kurdukları siyasi yapılara Türk adını vermeleri, hem de Türkçenin ilk bilinen yazılı kayıtlarını vermeleri bakımından Türk kültür ve edebiyat tarihinde çok önemli bir yere sahiptirler.[3]

Tarihçe[değiştir | kaynağı değiştir]

Genetik[değiştir | kaynağı değiştir]

2018 yılında Nature adlı dergide yayımlanmış ve Avrasya steplerindeki farklı kültür ve zamanlara ait 128 adet bireyin kalıntılarını incelemiş bir çalışma, Göktürkler ile ilişkilendirilen (MS 300-700, Tanrı Dağları) üst sınıf askeri gömü alanlarından elde edilmiş 4 farklı bireye ait kalıntıları da analiz etmiştir.[4] Çalışmaya göre bireylerin Q (örnek no: DA86),[5] R1 (DA89,[5] DA224) ve O (DA228)[6] Y-DNA haplogruplarına sahip olduğu ortaya konmuştur.[7] Mitokondriyal DNA incelendiğinde ise C41b (DA86), A14 (DA89), H2a (DA224) ve A15c (DA228) haplogrupları tespit edilmiştir.[8]

Analiz edilmiş üst sınıf Göktürk askerlerinin, Göktürklerden önce bölgede yaşamış "Tanrı Dağları Hun" örnekleri ile kıyaslandıklarında genetik açıdan Doğu Asya ile ilişkilendiren gruplara daha yakın olduğu bulunmuştur. Göktürk Kağanlığı döneminde yaşadığı düşünülen bir göçebeye ait örnekte ise diğer askeri örnekler ile kıyaslandığında genetik olarak çok daha yüksek miktarda Avrupa ile ilişkili katkının varlığı keşfedilmiş olup, bu kağanlıkta Batı Avrasya kökenli kavimler ile bir temasa işaret etmektedir. Göktürklerden daha sonra bölgede politik gücü ele almış Karahanlılar gibi Türk halklarına ait bireylerin Göktürkler ile karşılaştırıldıklarında küçük bir miktar Doğu Asyalılara daha yakın olmalarından ötürü çalışma Orta Asya'nın Türkleştirilmesini ve Türk kültürünün yayılmasını gücü elinde bulunduran Doğu Asya kökenli bir "baskın azınlığa" bağlamaktadır.[9][10]

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

[11]

  1. ^ Kultegin's Memorial Complex, TÜRIK BITIG 18 Ağustos 2011 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. (İngilizce)
  2. ^ Bilge Kagan's Memorial Complex, TÜRIK BITIG 6 Ekim 2014 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. (İngilizce)
  3. ^ Erdem,Konur,"ORHUN YAZITLARINDA SOSYAL VE SİYASİ MESAJLAR 11 Haziran 2020 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.",Edebiyat ve Sanat Akademisi
  4. ^ Damgaard et al. 2018, Supplementary Table 2, Rows 60, 62, 127, 130.
  5. ^ a b "Haplotree Information Project - Ancient DNA". haplotree.info. Erişim tarihi: 8 Mart 2021.  Map based on public dataset on www.haplogroup.info by Carlos Quiles (www.indo-european.eu).
  6. ^ "Haplotree.info - Ancient DNA. Map based on All Ancient DNA v. 2.06.03". haplotree.info. Erişim tarihi: 8 Mart 2021. 
  7. ^ Damgaard et al. 2018, Supplementary Table 9, Rows 44, 87, 88.
  8. ^ Damgaard et al. 2018, Supplementary Table 8, Rows 128, 130, 70, 73.
  9. ^ Damgaard et al. 2018, ss. 4–5. "We find evidence that elite soldiers associated with the Turkic Khaganate are genetically closer to East Asians... These results suggest that Turkic cultural customs were imposed by an East Asian minority elite onto central steppe nomad populations... The wide distribution of the Turkic languages from Northwest China, Mongolia and Siberia in the east to Turkey and Bulgaria in the west implies large-scale migrations out of the homeland in Mongolia... [T]he genomic history of the Eurasian steppes is the story of a gradual transition from Bronze Age pastoralists of West Eurasian ancestry towards mounted warriors of increased East Asian ancestry..."
  10. ^ Damgaard et al. 2018, Supplementary Information, p. 12.
  11. ^ Damgaard, Peter de Barros; Marchi, Nina; Rasmussen, Simon; Peyrot, Michaël; Renaud, Gabriel; Korneliussen, Thorfinn; Moreno-Mayar, J. Víctor; Pedersen, Mikkel Winther; Goldberg, Amy; Usmanova, Emma; Baimukhanov, Nurbol (Mayıs 2018). "137 ancient human genomes from across the Eurasian steppes". Nature (İngilizce). 557 (7705): 369-374. doi:10.1038/s41586-018-0094-2. ISSN 1476-4687.