Sovyetler Birliği'nde latinizasyon

Sovyetler Birliği'nde latinizasyon (Rusçaлатиниза́ция, latinizatsıya), Sovyet Birliği halklarının yazılı dillerini 1920-1930'larda yürütülen Latince'ye çevirme Sovyetler veya kendi yazı dilleri olmayan halklar için yeni yazılı diller oluşturma kampanyasıdır.

Tarihçe[değiştir | kaynağı değiştir]

Latinizasyon, Arap alfabesine dayanan yazı kullanan dillerle başladı. Arap alfabesi yerine Latin alfabesini kullanma hareketi 1921'de Azerbaycan ve Kuzey Kafkasya'da (İnguşetya, Kuzey Osetya ve Kabarda) başladı. İlk Türkoloji kongresi Mart 1926'da Bakü'de yapıldı. Bu çalışmaya rehberlik etmek için Yeni Türk Alfabesinin Tüm Birlik Merkez Komitesi (Всесоюзный центральный комитет нового тюркского алфавита (ВЦК НТА)) oluşturuldu. 1927 yılında Bakü'de düzenlenen Tüm Rusya Merkez Komitesi Yeni Türk Alfabesi'nın 1. genel kurulu, bireysel diller için gerekli olan ilave karakterlerle 34 harflik (Yañalif) yeni Türk alfabesini taslağını kabul etti.[1]

1930'ların sonunda, Sovyetler Birliği dillerinin çoğu Latince'ye çevrildi.

Aşağıdaki diller için alfabeler latine edilmiş veya yeniden oluşturulmuştur[2]:

Aşağıdaki diller hazırlarnmış ve onaylamıştır:

Ama onlar tanıtılmadı. Sovyetler Birliği halklarının diğer tüm alfabeleri için latinizasyon projeleri geliştirildi.

8 Ağustos 1929'da, Merkez Yürütme Komitesi ve Sovyetler Birliği Halk Komiserleri Konseyinin “SSCB'nin Arap Yazısı Halklarının Yeni Latince Alfabesi Üzerine” kararına göre Latince'ye geçiş resmi statüye kavuştu. Gazete ve dergilerin yeni yayınlarına geçiş, yayınevleri, eğitim kurumları. 1930'dan beri, Latinizasyon'un yeni bir aşaması başladı: diğer dil gruplarının halklarının yeni bir alfabesine geçiş.

Toplamda, 1923 ve 1939 arasında, 50 dilde (SSCB'nin yazılı bir dili olan 72 dilden) Latin alfabesi temelinde alfabeler oluşturuldu. Latin alfabesinin, Ortodoks misyonerler tarafından geliştirilen Kiril tabanlı alfabelerin bulunduğu Yakut dili ve Komi dili için uyarlanmış olması karakteristiktir. Mari, Mordovian ve Udmurt dillerinde Kiril alfabesinin kullanımı maksimum Latinizasyon döneminde bile devam etti[3].

Bununla birlikte, 1936'da yeni bir kampanya başladı - SSCB halklarının tüm dillerini Kiril diline çevirmek, temel olarak 1940'da tamamlandı (Alman, Gürcü, Ermenice ve Yidiş, SSCB'de ortak dillerden sirküle edilmedi, son üçü de Latinize değildi). Daha sonra, Polonyalı, Fince, Letonya, Estonya ve Litvanca dilleri de döngüsiz kaldı, ancak ikincisi XIX sonlarında - XX yüzyılın başlarında çilleşmeye çalıştı.

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

Özel;
Genel;
  • Су­хо­тин А. М. К во­про­сам ал­фа­вит­ной по­ли­ти­ки // Про­све­ще­ние на­цио­наль­но­стей. 1930. № 4–5;
  • Яков­лев Н. Ф. Ито­ги уни­фи­ка­ции ал­фа­ви­тов в СССР // Со­вет­ское строи­тель­ст­во. 1931. № 8;
  • Ре­во­лю­ция и пись­мен­ность. М.; Л., 1933. Вып. 1-2;
  • Алпатов В. М. 150 языков и политика. 1917—2000. Социолингвистические проблемы СССР и постсоветского пространства. — М., 2000.