Türkmenistan

Gezinti kısmına atla Arama kısmına atla
Türkmenistan Cumhuriyeti
TürkmenceTürkmenistan Respublikasy
Türkmenistan Cumhuriyeti
Türkmenistan Cumhuriyeti bayrağı
Bayrak
{{{arma_açıklaması}}}
Arma
Türkmenistan Cumhuriyeti haritadaki konumu
Başkent
ve
Aşkabat
Resmî diller Türkmence
Hükûmet Başkanlık Sistemi
• Cumhurbaşkanı
Kurbankulu Berdimuhammedov
• Cumhurbaşkanı yardımcısı
Reşit Meredov
• Meclis Başkanı
Gülşat Mamedova
Tarihçe  
• İlan
27 Ekim 1991
• Tanınma
25 Aralık 1991
Yüzölçümü
• Toplam
491.200 km2 (189.700 sq mi)[1] (53.)
• Su (%)
3,72
Nüfus
• 2018 sayımı
5.850.901
GSYİH (SAGP) 2010 tahminî
• Toplam
$31.966 milyar[2]
• Kişi başına
$14,979[2]
İGE (2007) 0.739[3]
yüksek
Para birimi Türkmenistan manatı (TMT)
Zaman dilimi UTC+5 (TMT)
• Yaz (YSU)
UTC+5 (not observed)
Trafik akışı sağ
Telefon kodu 993
İnternet alan adı .tm

Türkmenistan, resmî adıyla Türkmenistan Cumhuriyeti, 1991'de Sovyetler Birliği'nin dağılışından sonra bağımsızlığını kazanan Orta Asya'da bir devlet. Türkmenistan, bağımsız Türk devletlerinden biri olup TÜRKSOY'un üyesidir. Resmî para birimi Manat'tır. Yönetim şekli cumhuriyettir. Ülke, BM, İKÖ, BDT, IMF gibi uluslararası kuruluşlara üyedir.

Coğrafi Durum[değiştir | kaynağı değiştir]

Türkmenistan'ın yağış ve sıcaklık grafiği

Orta Asya ülkelerinden olan Türkmenistan güneyden İran, batıdan Hazar Denizi, kuzeyden Kazakistan, kuzeydoğudan Özbekistan, güneydoğudan Afganistan'la çevrilidir. En yüksek yerleri Köyten Dağı (3319 m.) ve Kopet Dağı (2942 m.)'dır. Hazar Denizi'nin hemen yanıbaşında yer alan ve tuz yönünden zengin olan Karaboğaz Gölü, Türkmenistan toprakları içinde yer alır. Türkmenistan akarsu yönünden fakirdir. Etrek ırmağının bir bölümü Türkmenistan'ın içinde yer almaktadır. Tejen ve Murgap adlı akarsuları Karakum çölü içinde kaybolmaktadır. Amu Derya ırmağının çok az bir kısmı Türkmenistan sınırları içinde yer alır. Bunun dışında önemli bir akarsuyu yoktur. Ancak su ihtiyacının karşılanması için 1300 km uzunluğundaki Karakum kanalı yapılmıştır. Bu kanal güneydedir. Topraklarının beşte dördünü Karakum çölü kaplamaktadır. Güney kısmında Kopet dağ kütlesi ve yaylalar yer alır. Topraklarının %3.5'i tarım alanı, % 17'si otlak, kalanı ya kısmen otlak olarak kullanılabilen çöl veya tamamen çöldür. Türkmenistan'a kurak ve sıcak bir iklim hâkimdir. Yaz aylarında sıcaklık bazen 50 dereceye kadar çıkar. Kış aylarında ise bazen -25 dereceye kadar düştüğü olur.

Tarihçe[değiştir | kaynağı değiştir]

Bölge, 13. yüzyılda Cengiz Han tarafından işgal edildi. Daha sonraki yüzyıllarda İran hükümdarı, Hive hanları, Buhara emirleri ve Afgan beyleri arasında çekişmelere neden oldu. 1868'de Ruslar, Hazar Denizi'nin doğu kıyısına çıktılar ve Kradsnovodsk limanını kurdular. 1881'de çıkan bir Türkmen ayaklanması bastırıldı ve bölge Türkmenistan'a katıldı. Ekim Devrimi'nden sonra Türkmenler, geçici bir hükûmet oluşturdular, ama Kızıl Ordu 1919'da Aşkabat'ı, 1920'de de Krasnovodsk'u işgal etti; Sovyet rejimi ilan edildi ve Türkmenistan, Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği (SSCB) içinde özerk bir Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti oldu. 1924'e kadar Transhazar bölgesi, Türkistan Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti içinde yer alıyordu, Türkmenistan'ın günümüzdeki öbür bölgeleri de Buhara ve Harezm Sovyet halk cumhuriyetlerine bağlıydı. 27 Ekim 1924'te SSCB'nin merkezi yürütme komitesi, Orta Asya topraklarının sınırlarını belirleme kararı aldı ve Türkmenistan, Buhara ve Harezm cumhuriyetlerinin toprakları Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan, Tacikistan ve Türkmenistan arasında paylaşıldı. Türkmenistan, eski Buhara ve Harezm cumhuriyetlerinin Türkmen bölgelerini içine aldı ve Sovyetler Birliği'nin bir federal Sovyet sosyalist cumhuriyeti oldu. 1989'dan başlayarak SSCB'de gerçekleştirilen reformlar sonucunda SSCB'yi oluşturan diğer cumhuriyetler gibi bağımsızlığın ilan edildiği ülkede, 27 Ekim 1990'da cumhurbaşkanlığına seçilen Saparmurat Niyazov 18 Mayıs 1992'de yeni anayasanın kabulünden sonra yapılan seçimde, yeniden cumhurbaşkanı seçildi. 21 Aralık 2006'da Niyazov'un ölümünden sonra 2007'deki seçimleri Kurbankulu Berdimuhammedov kazandı ve hâlen devlet başkanlığını yürütmektedir.

Dili[değiştir | kaynağı değiştir]

Türkmence, Ural Altay dil grubunun Altay kolunu oluşturan batı Türkçesinin bir versiyonudur. Türkmenistan'da yaşayan 6 milyondan fazla Türkmen ile İran, Afganistan ve Rusya gibi ülkelerde yaşayan yaklaşık 3 milyon Türkmen tarafından konuşulmaktadır. Türkmenistan'da konuşulan Türkmence yazı diline sahip olduğundan ayrı bir dil olarak tanımlanabilir. Ancak diğer Türkmen ağızlarıyla, Oğuz boyundan olduğu için Azerbaycan Türkçesiyle ve Türkiye Türkçesiyle çok yakın akraba bir dildir.

Askerlikleri[değiştir | kaynağı değiştir]

Türkmenistan'da silahlı kuvvetler, ülkenin savunma bakanlığına bağlıdır. Aktif personel sayısı 22.000, rezerv personel sayısı 110.000'dir. Kendi sınır güvenliğini kendisi sağlamaktadır. Askerlik süresi 2 yıldır. Üniversite okuyan veya okumayan ayrımı yapılmamaktadır.

Yönetim şekli[değiştir | kaynağı değiştir]

Türkmenistan 18 Mayıs 1992'de yürürlüğe konan anayasayla yönetilmektedir. Ülkenin kalıcı tarafsızlık beyannamesi Birleşmiş Milletler tarafından 1995'te kabul edildi. Ülkede çok partili demokratik sisteme geçilmiş olmasına rağmen tek parti yönetiminden yeterince çıkılamadı. Mevcut partiler:

  1. Demokratik Parti (Mevcut hükûmet)
  2. Senagatçylar ve Telekeçiler (Sanayici ve Girişimciler) Partisi
  3. Agrar Partisi (Tarım Partisi)

İletişim başta olmak üzere birçok alan üzerinde devlet tekeli sürmektedir.

İnsan hakları[değiştir | kaynağı değiştir]

Türkmenistan Hükûmeti, yaygın insan hakları ihlalleri için eleştirilmektedir ve hükûmet vatandaşları için yabancı seyahat ile ilgili ciddi kısıtlamalar getirmiştir. Ülkede ayrıca azınlıklara baskı da yapılmaktadır. Sınır Tanımayan Gazeteciler'in 2014 Dünya Basın Özgürlüğü Raporu'nda Türkmenistan 180 ülke arasından 178. olmuştur. 179. Kuzey Kore, 180. Eritre'dir.

İletişim[değiştir | kaynağı değiştir]

Ülkede iletişimde de devlet tekeli vardır. Ayrıca Facebook, Twitter ve YouTube sansürlenmiştir. Eylül 2015'te Türkmenistan, Monako ile hisselerini paylaştığı, Türkmenistan Devlet Uzay Ajansı tarafından Amerika Birleşik Devletleri yapımı bir uydu fırlatmıştır. TürkmenSat 1/MonacoSAT, Türkmenistan'ın ilk haberleşme uydusudur. Telekom:

GSM operatörleri:

Uzay ajansı:

Uydu:

Televizyonlar (tümü devlete aittir):

Başlıca radyolar:

  • Türkmen devlet radyoları
  • Radyo Vatan
  • Radyo Avaz

Ayrıca hükûmet karşıtı olan Azatlyk Radyosu da (Hürriyet Radyo) faaliyet göstermektedir.

Demografi[değiştir | kaynağı değiştir]

2012 sayımına göre nüfusun %85.6'sını Türkmenler, %5.8'ini Özbekler, %5.1'ini Ruslar oluşturur.[4] Beş ana Türkmen boyundan oluşan Türkmenistan'da idari yapı da bu beş boya göre şekillenmiş ve 5 vilayet (il) kurulmuştur. Türkmenistan son yıllarda nüfus artışını teşvik etme yollarını denemektedir. Özellikle çocuklu ailelere ekonomik avantajlar ve 8 çocuk doğuran kadına devlet üstün hizmet nişanı verilmesi gibi hamleler nüfusu az olan ülkenin düşündüğü adımlardır. devlet başkanı Bermuhamedov'un çıkarttığı kararname gereğince 8 çocuklu kadına büyük bir ikramiye de verilmesi kararlaştırılmıştır. Yine bu kadınlar uçak dahil tüm ulaşım hizmetlerinden ve devletin sağladığı temel ihtiyaçlardan bedava ve kotasız yararlanma hakkına sahip olmaktadırlar. Nüfus artışını teşvik için çok çocuklu ailelere yönelik daha pek çok avantajlı politika uygulanmaktadır. Örneğin çocuk sayısı 3 olan aileye başkent Aşkabat'tan dayalı döşeli yeni bir daire ve bir binek araç tahsis edilmektedir. Son olarak evlilik kurumunun yaygınlaşması adına düğün merkezleri kurulmakta ve toy merkezi denilen bu düğün salonlarında gençler ücretsiz olarak düğünlerini yapmaktadırlar.[5]

Türkmenistan'ın etnik gruba göre nüfusu 1926-2012
Etnik
gruplar
1926 sayımı1 1939 sayımı2 1959 sayımı3 1970 sayımı4 1979 sayımı5 1989 sayımı6 1995 sayımı7 2012 sayımı8
Nüfus % Nüfus % Nüfus % Nüfus % Nüfus % Nüfus % Nüfus % Nüfus %
Türkmenler 719,792 71.9 741,488 59.2 923,724 60.9 1,416,700 65.6 1,891,695 68.4 2,536,606 72.0 3,403,639 76.7 4,066,959 85.6
Özbekler 104,971 10.5 107,451 8.6 125,231 8.3 179,498 8.3 233,730 8.5 317,333 9.0 408,259 9.2 275,565 5.8
Ruslar 75,357 7.5 232,924 18.6 262,701 17.3 313,079 14.5 349,170 12.6 333,892 9.5 297,319 6.7 242,307 5.1
Kazaklar 9,471 0.9 61,397 4.9 69,522 4.6 68,519 3.2 79,539 2.9 87,802 2.5 88,752 2.0 19,004 0.4
Azeriler 4,229 0.4 7,442 0.6 12,868 0.8 16,775 0.8 23,548 0.9 33,365 0.9 36,586 0.8 - -
Beluçlar 9,974 1.0 5,396 0.4 7,626 0.5 12,374 0.6 18,584 0.7 28,280 0.8 36,428 0.8 - -
Tatarlar 4,769 0.5 19,517 1.6 29,946 2.0 36,457 1.7 40,432 1.5 39,277 1.1 35,501 0.8 - -
Ermeniler 13,859 1.4 15,996 1.3 19,696 1.3 23,054 1.1 26,605 1.0 31,829 0.9 33,638 0.8 - -
Ukraynalılar 6,877 0.7 21,778 1.7 20,955 1.4 35,398 1.6 37,118 1.3 35,578 1.0 23,064 0.5 - -
Diğerleri 51,615 5.2 38,494 3.1 44,106 2.9 57,026 2.6 64,327 2.3 78,755 2.2 71,168 1.7 142,285 3.1
Toplam 1,000,914 1,251,883 1,516,375 2,158,880 2,764,848 3,522,717 4,434,354 4,751,120
1 Kaynak: [1]. 2 Kaynak: [2]. 3 Kaynak: [3]. 4 Kaynak: [4]. 5 Kaynak: [5]. 6 Kaynak: [6]. 6 Kaynak: [7] 7 Kaynak: [8]

Ekonomi[değiştir | kaynağı değiştir]

Türkmenistan ekonomisi büyük ölçüde doğal gaz satışına ve pamuk üretimine bağlıdır. Madencilik haricindeki sanayi azdır. Türkmenistan dünyanın en büyük dördüncü doğal gaz üreticisi durumundadır ve bu üretim nedeniyle ekonomik reforma temkinli bir yaklaşım vardır. 1998 - 2002 yılları arasında doğal gaz satışında ve dış borçların çevrilmesinde zorlanmasının ardından 2004 yılında işsizlik %60 seviyesine ulaşmıştır.

Doğal gaz ve petrol[değiştir | kaynağı değiştir]

2019 yılından itibaren ülkede doğal gaz ücretli yapıldı. Doğal gaz çıkarımını ve dağıtımını bir tek devlet şirketi Türkmengaz yapmaktadır. Kazakistan, Rusya, Afganistan ve Çin'e uzanan doğal gaz boru hatları da mevcuttur ve Hazar Denizi'nden Azerbaycan, Gürcistan ve Türkiye aracılığıyla Avrupa'ya da doğal gaz boru hattı döşenmesi planlanmaktadır. Petrol ise ülkede çok ucuz fiyatlara satılmaktadır. Petrol çıkarım ve dağıtımını Türkmennebit adlı devlet şirketi yapmaktadır. Bunun haricinde Lukoil'in Aşkabat'ta bir benzin istasyonu ve Shell'in Aşkabat ofisi mevcuttur. the Oil and Gas Journal dergisine göre Türkmenistan'ın teyitli petrol rezervi ocak 2016 itibarıyla 600 milyon varil dolaylarındadır ve the BP Statistical Review of World Energy 2016 raporuna dayanarak 2015 yılı petrol ve türevleri için üretim miktarı, günlük 261.000 varildir ve 2014 yılına göre bir artış içermektedir. Türkmenistan 2 petrol rafinerisine sahiptir. Bunlar Seydi ve Türkmenbaşı rafinerileridir ve günlük 237.000 varil ham petrol işleme kapasiteleri mevcuttur. Doğal gaz kaynağı bakımından oldukça zengin olan Türkmenistan 2016 itibarıyla 265 tcf (trilyon küp feet) gibi devasa bir onaylı rezerve sahiptir ve bu dünyanın altıncı büyük doğal gaz rezervidir. Orta Asya'nın en büyük doğal gaz ihracatçısı konumunda olan Türkmenistan, gaz satışının yüzde 70'ini Çin'e yapmaktadır, ülke ayrıca 2013 yılında boru hatları aracılığıyla toplam 1.3 tcf gaz ihraç etmiştir. Türkmenistan 2015 yılında devasa bir gaz alanı keşfetti, bu alan Galkınış Mevkii'nde ve dünyanın en büyük ikinci doğal gaz rezervine sahiptir.[6]

Turizm[değiştir | kaynağı değiştir]

Ülkedeki en önemli turistik yerler Türkmenbaşı, Avaza, Merv (Marı) ve Darvaza'dır (Cehennem Kapısı). Türkmenbaşı, limanından dolayı gelişen ticareti ve petrol rezervinin yanı sıra sahil turizmi için oldukça uygun bir kenttir. Merv ise 19. yüzyılda dönemin en güçlü Türkmen boyu olan Teke Türkmenleri'nin başkentliğini yaptığı için tarihi yerler mevcuttur.

İnşaat[değiştir | kaynağı değiştir]

Ülkedeki önemli inşaatların büyük kısmını Türk firması Gap İnşaat; Polimeks ile Fransız firması Bouygues yapmaktadır. Ayrıca birkaç küçük inşaat firması ile petrol sondaj firmaları da vardır. Devlet konutları ücretsizdir.

Enerji[değiştir | kaynağı değiştir]

Ülke elektrik enerjisi ihtiyacının tamamını kendi üretir. Ülkede son yıllarda enerji santrallerini yenileme ve ihtiyaçları karşılama adına yeni santral yapımları hız kazanmıştır. Enerji tesislerinin büyük kısmını Çalık Enerji gibi Türk firmaları gerçekleştirmektedir. Ayrıca İran ve Afganistan'a da elektrik ihracatı yapılmaktadır.[7] Ülkede elektrik piyasası tamamen enerji ve sanayi bakanlığı denetimindedir ve elektrik üretimi tamamen doğal gaza dayanır. 2016 Nisan verilerine göre, ülkenin toplam üretilmiş enerji kapasitesi 5.2 gigawatt büyüklüğündedir. Türkmenistan'ın enerji üretimi ülke içi kullanımı aşmaktadır ve fazla olan kısım ihraç edilmektedir. 2015 yılında Türkmenistan 22 milyar kilowatt saat enerji üretmiştir ve bunun yaklaşık 3.2 milyar kilowatt saatini ihraç etmiştir. Bu aktarımı Orta Asya elektrik ağı üzerinden yapmaktadır. Özellikle Afganistan, İran ve diğer Orta Asya ülkelerine bu enerjiyi satmaktadır. 2013 yılında Türkmenistan, enerji sektörünü modernize etmek ve genişletmek adına bir hamle kararı aldı. 2013-2020 arasında 14 yeni elektrik üreten doğal gaz santrali inşası planlanmıştır. Ayrıca Türkmenistan 12 adet ısıl enerjiyle çalışan santrale (thermal power plant) de sahiptir. Türkmenistan 2020'de 27 milyar kilowatt saatlik üretim hedefine sahipken; 2030 için 35.5 milyar kilowatt saatlik bir enerji üretimi hedefi koymuştur.[6]

Sanayi[değiştir | kaynağı değiştir]

Sanayi tesisleri daha çok Aşkabat'ta yoğunlaşmıştır. Başkentin yanı sıra Türkmenabat (Çarçou) ve Türkmenbaşı (Krasnovodsk) da önemli sanayi kentleridir.

Tarım[değiştir | kaynağı değiştir]

Türkmenistan, dünyanın en büyük dokuzuncu pamuk üreticisidir. Ülkenin sulanan alanlarının yarısında pamuk ekilidir. 2011 yılında, Türkmenistan 1.1 milyon ton ham pamuk üretmiş, üretilen bölgelerin başında ise Lebap ve Mary gelmiştir. Türkmenistan, Rusya, İran, Türkiye ve Çin başta olmak üzere pek çok ülkeye ham pamuk ihraç etmektedir. Ayrıca ülke önemli bir tahıl ürünleri üreticisidir. Mary ve Balkan en gelişmiş vilayetleridir.

Siyaset[değiştir | kaynağı değiştir]

1991'deki bağımsızlık ilanının ardından ülke tarafsız ülkelerden olmuştur ve bu doğrultuda bir siyaset izlemektedir. 2006'dan beri Bağımsız Devletler Topluluğu'nda de facto devlettir.

Vilayetler[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. Balkan
  2. Mary
  3. Daşoğuz
  4. Lebap
  5. Ahal

Kültür[değiştir | kaynağı değiştir]

Spor[değiştir | kaynağı değiştir]

Ülkede spora çok önem verilmektedir. Türkmenistan'da en beğenilen spor dalları okçuluk, cirit atma, ata binme, tenis, boks ve güreştir. Bunların yanı sıra futbol, voleybol ve hentbol da ülkede popülerdir. 2017 Asya Spor Oyunları Aşkabat'ta gerçekleştirileceği için çok sayıda spor tesislerinin inşaatı 2010'da başlayıp planlandığı tarihte bitmiştir.

Mutfak[değiştir | kaynağı değiştir]

Günümüzde, Saray kültürü ile halk kültürünün karışımı bir "Türkmen mutfağı" ortaya çıkmıştır. Birçok saray yemeği, halk tarafından benimsenmiştir.

Basın[değiştir | kaynağı değiştir]

Türkmenistan'da Televizyon Kuruluşu vardır ve Altın Asır, Yaşlık, Miras, Türkmen Avazı, Türkmenistan, Aşkabat TV ve Türkmenistan Sport adlı 7 kanaldan yayın yapmaktadır. Ülkede özel televizyon yayını bulunmamaktadır.

Sınırları ve komşuları[değiştir | kaynağı değiştir]

Ülke, Kazakistan, Özbekistan, Afganistan ve İran'a komşudur. En uzun sınırı Özbekistan ile, en kısa sınırı ise Kazakistan iledir.

Türkmenistan Devlet Başkanları[değiştir | kaynağı değiştir]

Türkmenistan'ın bağımsızlığını kazanmasının ardından 27 Ekim 1991'de yapılan ilk devlet başkanlığı seçimleri sonucunda Saparmurat Türkmenbaşı devlet başkanlığına seçildi ve ölümüne (21 Aralık 2006) kadar bu görevini sürdürdü.

Türkmenistan'ın ikinci ve hâlen görevde olan cumhurbaşkanı ise 11 Şubat 2007 tarihinde oyların %89,2'sini alarak seçilen Kurbankulu Berdimuhammedov'dur.

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ Государственный комитет Туркменистана по статистике : Информация о Туркменистане : О Туркменистане 7 Ocak 2012 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. : Туркменистан — одна из пяти стран Центральной Азии, вторая среди них по площади (491,21 тысяч км2), расположен в юго-западной части региона в зоне пустынь, севернее хребта Копетдаг Туркмено-Хорасанской горной системы, между Каспийским морем на западе и рекой Амударья на востоке.
  2. ^ a b "Turkmenistan". International Monetary Fund. 17 Haziran 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 21 Nisan 2010. 
  3. ^ "Human Development Report 2009: Turkmenistan". The United Nations. 24 Mayıs 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 18 Ekim 2009. 
  4. ^ "Arşivlenmiş kopya". 6 Ekim 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Aralık 2016. 
  5. ^ Habertürk editörleri, Habertürk editörleri. "Çocuk yapana lüks daire ve otomobil!". www.haberturk.com. Habertürk. 28 Haziran 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  6. ^ a b Editors of eia, Editors of eia. "TURKMENISTAN". www.eia.goc. U.S. Energy Information Administration. 11 Mayıs 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  7. ^ "Arşivlenmiş kopya". 19 Ekim 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 19 Nisan 2016. 

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]